Kelder van de 18e eeuw

Welkom in het archief van mijn academische ontdekkingstocht aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. Na mijn kandidaats- en MO-B-examen specialiseerde ik mij in de Nederlandse letterkunde van de achttiende eeuw: het tijdperk van classicisme, verlichting en de vroege pre-romantiek. In deze literaire wijnkelder bewaar ik gekoesterd materiaal, scripties en teksten uit een eeuwenoud, maar springlevend literair landschap.

Het avontuur van het onontgonnen verleden

Waar velen kozen voor de gevestigde pracht van de middeleeuwen of de gouden renaissance, trok de achttiende eeuw mij juist aan door haar onbekendheid. Er viel nog zoveel te ontginnen, te doorgronden en af te stoffen. Deze kelder weerspiegelt die nieuwsgierigheid naar vergeten manuscripten, sprankelende ideeën en het avontuurlijke gevoel van literaire pioniersarbeid.

De Krispijnfiguur op het achttiende-eeuwse toneel

Een bijzonder hoogtepunt uit mijn studie was het gezamenlijke onderzoek met studievriend Dolf Bakker voor onze MO-B-scriptie. We bogen ons over het Nederlandse toneel en doken in de wereld van de Krispijnfiguur: de gevatte knecht die zijn meester door amoureuze verwikkelingen leidt, veelal gehuld in ingenieuze vermommingen en gevatte dialogen vol komische wendingen.

Bewaarde doctoraalstukken en vergeten pracht

In deze kelder rusten ook fragmenten uit mijn net niet voltooide doctoraalscriptie en aanverwante aantekeningen. Ik nodig je uit om rond te dwalen tussen deze documenten en je te laten verrassen door de rijkdom, finesse en spanning van een tijdperk dat veel meer te bieden heeft dan schoolboekjes ons vaak vertellen.

 

 

Ineens kwam ik op het idee om Chatgpt aan het werk te zetten en mezelf te fêteren op een leuk verjaardagscadeautje. Met alles wat ik nog uit mijn langetermijngeheugen omtrent mijn nooit afgemaakte doctoraalscriptie kon toveren heb ik a.i. een stuk laten opstellen over Hendrik van Halmael en wat hij zoal heeft geschreven in het begin van de 18e eeuw. Ik ben onder de indruk van wat er op die manier tot stand is te komen. Ik bleek nog zoveel te weten, dat er zelfs een monografie in zit. De aanzet daartoe zal ik hier nu niet publiceren, dat wordt voor deze website wat te uitvoerig, maar een soort 'uittreksel' daarvan mag hieronder zeker een plekje hebben hebben als smaakmaker. Ik wens u veel leesplezier toe....

PURGAT ET ORNAT

Portretprent van Hendrik van Halmael, met het auteursmotto Purgat et Ornat. De exacte prentmaker en herkomst worden in deze voorlopige editie bewust niet stelliger aangeduid dan de bronnen toelaten.

Een verjaardagscadeau voor de 75e verjaardag van de schrijver en verzamelaar van Mart's Poëziehuis

2 november 2026

 

 

 

HENDRIK VAN HALMAEL

1654–1718

Een vergeten Amsterdamse toneelschrijver,

koopman, acteur en meester van de vermomming

Een woord vooraf

Ongeveer een halve eeuw geleden studeerde de ontvanger van dit werkstuk af in de achttiende-eeuwse Nederlandse letterkunde. Hendrik van Halmael was een van de schrijvers die toen zijn belangstelling hadden. Een definitieve doctoraalscriptie kwam er niet van. Het onderwerp bleef echter liggen als een boek dat men nooit helemaal uit de kast heeft gehaald.

Nu, vijftig jaar later, keert Van Halmael terug — niet noodzakelijk als onderwerp van een academisch proefschrift, maar als bewoner van een heel andere plaats: de achttiende-eeuwse kelder van Mart's Poëziehuis. Daar mag de wetenschap iets warmer, persoonlijker en visueler worden; de oude schrijver mag weer een gezicht krijgen.

Deze uitgave is daarom opgevat als een rijk werkstuk: wetenschappelijk waar dat nodig is, voorzichtig waar de bronnen onzeker zijn, en vooral leesbaar. Zij is geen kritische editie van Van Halmaels volledige oeuvre en pretendeert evenmin alle archivalische vragen definitief te hebben opgelost. Wel probeert zij de bestaande gegevens bijeen te brengen en een samenhangend beeld te geven van een opmerkelijk productieve Amsterdamse schrijver.

Bijzonder aandacht is besteed aan vier onderwerpen die Van Halmael een eigen plaats geven: zijn verhouding tot de Amsterdamse Schouwburg, zijn bewerkingen van Plautus en Terentius, de figuur Krispijn en de visuele cultuur rond zijn boeken — vooral de samenwerking met Pieter van den Berge.

Voor deze verjaardagscadeau-editie is de vorm belangrijk: de lezer moet niet alleen iets over Van Halmael lezen, maar hem ook als het ware even kunnen ontmoeten.

Inhoud

Een wegwijzer door de kelder van Van Halmael

  1. Emmerik, Amsterdam en een koopmansmilieu
  2. De schrijver als ondernemer
  • De tweeëndertig toneelstukken
  1. Bredero, Asselijn en de Nederlandse komedie
  2. Plautus en Terentius op de Amsterdamse planken
  3. Krispijn — knecht, acteur en schurk
  • De bedrieger als moreel probleem
  • Van Halmael als acteur
  1. Prenten, boekcultuur en Pieter van den Berge
  2. Zedezangen en Johanna Koerten
  3. Langendijk: van 'Hein Halfmal' tot lofredenaar
  • De zoon en de laatste jaren
  • Waardering en vergetelheid
  • Slot: Purgat et Ornat

Bijlage A. Het toneelcorpus

Bijlage B. Noten en bronnen

Bijlage C. Voorlopige catalogus van afbeeldingen

I. Emmerik, Amsterdam en een koopmansmilieu

Hendrik van Halmael werd in 1654 te Emmerik geboren en overleed in Amsterdam in 1718. De oude biografische literatuur geeft hem als zoon van Jan Jacobse van Halmael en vermeldt zijn huwelijk in 1679 met Janneke Swartepaert. Van der Aa, die in de negentiende eeuw het belangrijkste oudere biografische lemma samenstelde, corrigeert bovendien uitdrukkelijk de verwarring tussen de schrijver en zijn gelijknamige zoon.

Van Halmaels afkomst uit een doopsgezind koopmansmilieu is meer dan een genealogische bijzonderheid. Emmerik lag aan een belangrijke handelsroute tussen het Duitse Rijnland en de Republiek. Amsterdam trok in de zeventiende eeuw voortdurend kooplieden en ambachtslieden uit het Rijnland aan. Religie, handel en familie vormden in deze kringen geen gescheiden domeinen.

Zijn huwelijk met Janneke Swartepaert verbond hem bovendien met een Amsterdamse ondernemersfamilie. In de archivalische literatuur wordt de familie Swartepaert verbonden met een distilleerderij in de Nieuwe Brugsteeg, op de hoek van de Nieuwe Brug, in het huis De Wildeman. Dat is precies het soort stedelijke omgeving dat men in Van Halmaels toneel herkent: winkels, pakhuizen, drankhandel, knechten, geld en reputatie.

Het is verleidelijk om hierin een sleutel tot zijn toneel te zien. Zijn personages zijn zelden verheven helden. Zij zijn kooplieden, knechten, erfgenamen, weduwen, juffers, kwakzalvers en bedriegers. Het geld dat in hun stukken circuleert is geen abstract toneelgeld: het behoort tot de sociale wereld waarin Van Halmael zelf verkeerde.

Zijn toneel is daardoor opvallend stedelijk. Zelfs wanneer de bron Romeins is, wordt de stof naar de Nederlandse tafel gebracht. De klassieke stad wordt geen museumstuk, maar een speelbare wereld.

II. De schrijver als ondernemer

Van Halmael was geen schrijver die pas na zijn dood als auteur werd ontdekt. Hij presenteerde zich tijdens zijn leven nadrukkelijk als schrijver en organiseerde de publicatie van zijn werk. Sommige uitgaven werden voor de auteur gedrukt; andere verschenen via Amsterdamse drukkers en boekverkopers, onder wie Hendrik van de Gaete.

Op de titelvignetten staat zijn merkwaardige motto: Purgat et Ornat — hij zuivert en versiert. De kam die met dit motto verbonden is, geeft de spreuk een concrete en geestige vorm. Het is tegelijk een klein auteursmerk en een programma: toneel moet vermaken, maar heeft ook een zedelijke werking.

Die combinatie van amusement en moraal is kenmerkend. Van Halmael schrijft voortdurend over leugen, schijn, gierigheid, overdaad en bedrog, maar laat deze ondeugden eerst uitgebreid en vaak zeer geestig op het toneel optreden. De moraal wordt niet vóór de komedie geplaatst; zij groeit uit de komedie.

De schrijver bemoeide zich bovendien met de visuele presentatie van zijn boeken. De prenten, titelvignetten en frontispices geven zijn oeuvre een herkenbare identiteit. Daarmee is Van Halmael niet alleen auteur, maar ook een vroege vorm van literaire 'uitgever van zichzelf'.

III. De tweeëndertig toneelstukken

De oude bibliografische traditie maakt het mogelijk een vrijwel gesloten corpus van tweeëndertig toneelstukken te reconstrueren. De productiviteit is opmerkelijk. Tussen 1698 en 1714 verschijnt een reeks zinnespelen, blijspelen, kluchten en één treurspel. Vooral vanaf 1708 versnelt de productie.

Jaar

Titel

1698

De zedemeester en kantoorknecht, bedriegers

1699

Wijsheid en Zotheid

1700

Waarheid en Loogen

1704

De Panlikker

1705

Krispijn bedrieger, of de gewaande baron

1706/07

Krispijn, boek- en kashouwer, bedrieger

1708

Krispijn en Krispiaan, bedriegers

1708

Krispijn, weezenplaag en bloedverzaaker

1708

De geveinsde kwaaker

1708

Schijnheilig, of de vermomde bedrieger

1708

Vervolg van de Geveinsde Kwaaker

1709

D'ongelijke broeders

1709

De verliefde grijsaart betrapt

1709

De fynman, jonker

1709

De verboode vleeschverkooper bedroogen

1709

Hoop en Vrees, of de roemruchtige overtocht van Willem III

1711

Vervolg van de eerste en tweede Geveinsde Kwaaker

1711

De herstelde zoon

1711

De geswoore bedrieger bedroogen

1711

De bedrooge cessionant

1711

De edelmoedige vrinden

1711

Het schynheilige weeuwtje

1711

De koning van Luylekkerland

1711

Verstand en deugd

1711

Als men 't niet verwagt, of de gewaande prins

1713

De fyne bedriegeryen ontdekt

1713

De listige juffer betrapt

1713

De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval

1713

De gestrafte Pasquyn

1713

De prins van Platte Marij

1714

De bedrieger erfgenaam bedroogen

1714

Gierigheid en Overdaad

De titels alleen al vertellen een verhaal. Woorden als bedrieger, bedrogen, geveinsd, schijnheilig, listig en betrapt keren voortdurend terug. Van Halmael bouwt zijn toneelwereld rond een fundamentele tegenstelling: de mens is niet noodzakelijk wat hij lijkt.

Daarnaast zijn er de zinnespelen Wijsheid en Zotheid, Waarheid en Loogen, Verstand en deugd en Gierigheid en Overdaad. Zij maken expliciet wat de komedies dramatiseren. En midden tussen al het komische staat Hoop en Vrees, een treurspel over de overtocht van Willem III. Van Halmael was dus veelzijdiger dan het beeld van uitsluitend 'kluchtenschrijver' suggereert.

IV. Bredero, Asselijn en de Nederlandse komedie

Van Halmael staat in een Nederlandse komische traditie die men met Bredero en Asselijn kan verbinden. Niet omdat hij hun gelijke is, maar omdat hij hun voorkeur deelt voor concrete stedelijke typen, volkse situaties, knechten en de taal van het dagelijks leven.

Hij is geen Frans-classicist in de strikte zin. Zijn stukken zijn niet voortdurend ondergeschikt aan een strak systeem van eenheden. Intrige, vermomming, misverstand en rolverwisseling krijgen veel ruimte. Een knecht kan een scène naar zich toe trekken; een nevenfiguur kan de oplossing leveren; de moraal kan wachten tot de laatste akte.

Daarom is de vergelijking met Bredero en Asselijn vruchtbaarder dan een vergelijking met de Franse school alleen. Van Halmael leeft in de tussenruimte waarin de oude Amsterdamse kluchttraditie zich aanpast aan een nieuw publiek en aan een veranderend toneellandschap.

V. Plautus en Terentius op de Amsterdamse planken

De klassieke oudheid is bij Van Halmael geen decoratief geleerdheidsvertoon. Hij bewerkt daadwerkelijk stukken van Plautus en Terentius. Het bekendste voorbeeld is D'ongelijke broeders (1709), naar Terentius' Adelphoe. Daarnaast zijn zes komedies op Plautus terug te voeren.

Bron

Van Halmael

Jaar

Plautus, Casina

De verliefde grijsaart betrapt

1709

Plautus, Pseudolus

De verboode vleeschverkooper bedroogen

1709

Plautus, Mostellaria

De herstelde zoon

1711

Plautus, Trinummus

De edelmoedige vrinden

1711

Plautus, Truculentus

De listige juffer betrapt

1713

Plautus, Curculio

De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval

1713

Terentius, Adelphoe

D'ongelijke broeders

1709

J.A. Worp heeft in zijn studie Plautus op ons tooneel laten zien dat Van Halmael meestal niet letterlijk vertaalt. Hij neemt intriges, personages en situaties over, maar kort in, herschikt en vernederlandst. De klassieke slaaf kan bij hem Krispijn heten; de Romeinse sociale wereld wordt een Nederlandse speelwereld.

Dat maakt hem minder een vertaler dan een toneelschrijver die de oudheid als grondstof gebruikt. Zijn eigen beeld van het proces is veelzeggend: hij wil de Romeinse schotel op een Nederlandse tafel zetten.

Zijn bewerkingen zijn daardoor literair ongelijk, maar cultuurhistorisch buitengewoon interessant. Zij laten zien hoe Plautus en Terentius rond 1700 niet alleen gelezen, maar ook praktisch voor het toneel opnieuw uitgevonden werden.

VI. Krispijn — knecht, acteur en schurk

Van alle figuren in Van Halmaels toneel is Krispijn waarschijnlijk de vruchtbaarste. De naam gaat terug op de Europese komedietraditie van Raymond Poisson en Scarron, maar Van Halmael gebruikt de figuur op een eigenzinnige manier.

De traditionele Krispijn is de slimme knecht. Hij vermomt zich, liegt, improviseert en redt zijn meester. Zijn bedrog is meestal moreel verdedigbaar omdat het een rechtvaardig doel dient. Maar Van Halmael maakt van Krispijn soms een regelrechte schurk.

Toneelprent uit de kring van de geïllustreerde Van Halmael-uitgaven. De levendige straat- en groepsscène is exemplarisch voor de visuele wereld waarin zijn komedies werden gepresenteerd.

Dat onderscheid is wezenlijk. In de Plautusbewerkingen krijgen klassieke slaven als Simmia, Tranio en Palinurus de naam Krispijn. Daar is hij vooral de handige dienaar. In Krispijn bedrieger, Krispijn, boek- en kashouwer en Krispijn, weezenplaag is dezelfde naam verbonden met een zelfstandige bedrieger.

Krispijn wordt zo niet langer alleen een personage, maar bijna een toneelprincipe: wie Krispijn heet, kan iemand anders worden. De naam staat voor vermomming, speelbaarheid en sociale mobiliteit.

Juist daarom is de figuur zo geschikt voor Van Halmael. Zijn toneel draait om de vraag of mensen werkelijk zijn wie zij voorgeven te zijn. Krispijn is het antwoord in levende lijve: hij doet alsof — en de komedie begint.

VII. De bedrieger als moreel probleem

Van Halmaels komedie is voortdurend moreel geladen, maar nooit uitsluitend moralistisch. De ondeugd wordt bestraft, maar pas nadat zij uitvoerig speelruimte heeft gekregen.

De bedrieger is vaak de motor van het stuk. Zonder hem gebeurt er niets. De brave personages zijn dikwijls te dom, te goedgelovig of te traag om zelf de knoop door te hakken. De schurk heeft het meeste toneelvernuft.

Daar ontstaat een ironische spanning met Purgat et Ornat. Het toneel zuivert de ondeugd, maar moet haar eerst aantrekkelijk genoeg maken om het publiek te laten kijken. Het vermaak is dus niet het tegengestelde van de moraal; het is het middel waardoor de moraal werkt.

Ook vrouwen kunnen de rol van bedrieger overnemen. In De listige juffer betrapt, de vrije bewerking van Plautus' Truculentus, manipuleert Isabel mannen en maakt zij zelfs gebruik van een verzonnen zwangerschap. Van Halmael geeft daarmee ook vrouwelijke personages een actieve plaats in de economie van schijn en bedrog.

VIII. Van Halmael als acteur

Een bijzonder belangrijk gegeven, dat in een nieuwe monografie nadrukkelijker aandacht verdient, is dat Van Halmael zelf als toneelspeler met de Amsterdamse Schouwburg verbonden was.

J.A. Worp behandelt hem in het hoofdstuk over de spelers van de Amsterdamse Schouwburg. G.

Kalff gaat nog explicieter te werk en noemt Van Halmael, samen met onder anderen Hennebo en Van Ryndorp, onder de acteurs die tevens toneelschrijver waren. Daarmee is de mededeling dat Van Halmael acteur was niet slechts een latere legende.

Dit gegeven verandert onze blik op zijn toneel. Van Halmael schreef niet alleen voor spelers; hij kende het vak van binnenuit. Dat maakt zijn fascinatie voor rolverwisseling en vermomming extra interessant. De Krispijn die zich als dokter, edelman of koopman voordoet, is geschreven door iemand die wist wat het betekende om voor een publiek een ander mens te worden.

Wat nog nader onderzocht moet worden, zijn de concrete speeldata en rollen. De

Schouwburgadministratie, loonboeken, spelerslijsten en archivalia kunnen mogelijk antwoord geven op de vragen wanneer Van Halmael precies optrad, welke rollen hij speelde en of hij zijn eigen stukken zelf op het toneel heeft gebracht.

Dit is een mooi voorbeeld van een onderzoeksvraag die niet nodig is om Van Halmaels betekenis te bewijzen, maar die zijn levensbeeld aanzienlijk levendiger kan maken.

IX. Prenten, boekcultuur en Pieter van den Berge

De boeken van Van Halmael zijn niet alleen teksten. Zij zijn objecten. Titelvignet, frontispies, toneelprent, drukkersnaam en auteursmotto vormen samen een herkenbare presentatie.

Een centrale naam is Pieter van den Berge, Amsterdamse tekenaar en graveur, actief vanaf het einde van de zeventiende eeuw. Het Rijksmuseum bewaart verschillende geïllustreerde Van Halmael-uitgaven waarin Van den Berge als maker van de prenten wordt genoemd.

De samenwerking is cultuurhistorisch belangrijk. De prent maakt van de komedie een visueel verhaal. Personages worden niet alleen gelezen, maar gezien: op straat, in een huis, op een balkon, in een groep. Vooral bij een auteur die zo sterk op vermomming en misverstand leunt, is dat geen toevallige versiering.

De door de auteur van deze uitgave aangeleverde portretprent laat bovendien zien hoe Van Halmael zelf als auteur werd gevisualiseerd: pruik, gezicht, naam en motto. Het beeld hoort dus bij zijn auteursidentiteit.

Portretprent, aangeleverd voor deze uitgave. Onderschrift: “HENDRIK VAN HALMAEL. PURGAT ET ORNAT.”

X. Zedezangen en Johanna Koerten

Van Halmael was meer dan toneelschrijver. In 1712 verscheen zijn omvangrijke bundel Opwekkelyke zedezangen, eenige verrykt met twee vioolen, gedrukt voor de auteur en verkrijgbaar bij Hendrik van de Gaete.

De bundel is belangrijk omdat hij de andere helft van Van Halmaels motto zichtbaar maakt. Hier treedt de moralist zonder de maskerade van het blijspel naar voren. Toch blijft de muziek aanwezig: zedelijke poëzie wordt lied.

Ook hier blijkt de schrijver verbonden met een bredere Amsterdamse cultuur van tekst, muziek en beeld. De titelprent wordt aan Pieter van den Berge toegeschreven. Van Halmaels literaire praktijk is dus niet beperkt tot het toneelboek.

Een andere verrassende tekst is zijn gedicht Op de onvergelykelyke snykunst van juffrou Joanna

Koerten, opgenomen in het grote Stamboek op de papiere snykunst dat na haar dood verscheen. Johanna Koerten was een gevierde Amsterdamse papierkunstenares; haar atelier vormde een ontmoetingsplaats van kunst en letteren.

Dat Van Halmael haar kunst bezingt, past bij zijn eigen belangstelling voor de relatie tussen tekst en beeld. Zijn toneel wordt gegraveerd; zijn naam krijgt een beeldmerk; zijn zangen krijgen een frontispies; zijn poëzie verschijnt in een kunstzinnig stamboek.

XI. Langendijk: van 'Hein Halfmal' tot lofredenaar

De reputatie van een schrijver blijkt soms het duidelijkst uit de manier waarop tijdgenoten hem bespotten. Pieter Langendijk schreef een puntdicht waarin Hendrik van Halmael onder de naam 'Hein Halfmal' wordt herkend. Het is een venijnig gedicht waarin de dichter zijn eigen portret te nadrukkelijk zou hebben laten verschijnen.

Maar dezelfde Langendijk schreef later een veel vriendelijker gelegenheidsgedicht ter gelegenheid van het huwelijk van Van Halmaels zoon. Daar prijst hij de vader als een productieve toneelschrijver en noemt hij zijn omgang met Plautus. De tegenstelling is prachtig: de ene keer is hij 'Halfmal', de andere keer een schrijver die veel voor het Hollandse toneel heeft gedaan.

De twee gedichten spreken elkaar niet noodzakelijk tegen. Een puntdicht moet steken; een bruiloftsdicht moet verheugen. Samen geven ze vooral een indruk van Van Halmaels zichtbaarheid in het literaire leven van Amsterdam.

Dat Langendijk hem bij zijn dood niet als een volkomen onbekende hoefde te introduceren, is betekenisvol. Van Halmael had een reputatie — vooral die van een buitengewoon productieve toneelschrijver.

XII. De zoon en de laatste jaren

Van Halmael had een zoon die eveneens Hendrik heette. De gelijknamigheid heeft later bibliografische verwarring veroorzaakt; Van der Aa waarschuwt daar uitdrukkelijk voor.

De zoon trouwde, volgens de overlevering, na de dood van zijn vader met Catharina van Boorn.

Het huwelijksgedicht van Langendijk verbindt de gebeurtenis met de herinnering aan de vader. Voor een toekomstige genealogische studie verdient deze familietak een nauwkeurige reconstructie aan de hand van Amsterdamse ondertrouw-, notariële en begraafregisters.

De laatste toneelstukken dateren uit 1714. Daarna wordt het stil. Van Halmael werd in 1718 in Amsterdam begraven. Hij had in ongeveer zestien jaar een toneelcorpus opgebouwd dat in omvang opvallend is en bovendien werd aangevuld met zedezangen en andere poëzie.

XIII. Waardering en vergetelheid

Van Halmael is geen groot dichter in de canonieke zin. Zijn werk is ongelijk; zijn bewerkingen zijn vaak vrij; zijn taal kan omslachtig zijn; zijn toneel mist geregeld de psychologische diepte van Bredero.

Maar dat is niet het enige criterium. Als cultuurhistorisch auteur is hij juist buitengewoon waardevol. Hij laat zien hoe klassieke komedie in Nederland werd aangepast, hoe de Krispijntraditie zich ontwikkelde, hoe een koopman-schrijver zich in het theaterleven kon bewegen en hoe toneel, boekhandel en prentkunst samen een commercieel product vormden.

Hij is daarom beter te zien als een kruispunt dan als een monument. Op dat kruispunt staan Bredero en Asselijn, Plautus en Terentius, de Amsterdamse Schouwburg, de Europese Krispijn, de boekhandel, de muziek en de prentkunst.

XIV. Slot — Purgat et Ornat

Er zit iets toepasselijks in dat Van Halmael zijn boeken voorzag van een kam.

Een kam is een eenvoudig voorwerp. Hij ordent wat in de war is geraakt. Hij haalt de knopen eruit. Hij maakt iets toonbaar.

Dat is ongeveer wat Van Halmael met zijn toneelwereld doet. Hij neemt een samenleving waarin mensen liegen, zich vermommen, geld najagen, verliefd worden, bedriegen en bedrogen worden — en maakt er toneel van.

Daarna zet hij er zijn naam onder:

Hendrik van Halmael.

Purgat et Ornat.

Misschien is dat, na drie eeuwen, nog altijd de beste uitnodiging om hem opnieuw te lezen. Niet als een vergeten grootmeester die ten onrechte uit de canon is gevallen, maar als een bijzonder levendige schrijver die ons iets laat zien van het Amsterdamse toneel tussen de zeventiende en achttiende eeuw.

En daarmee heeft de oude doctoraalscriptie, die nooit geschreven werd, misschien toch een nieuwe vorm gekregen: een kamer in een achttiende-eeuwse kelder, waar een vergeten schrijver opnieuw zijn publiek vindt.

Bijlage A. Het toneelcorpus

Beknopte genre- en broncatalogus

  • — De zedemeester en kantoorknecht, bedriegersblijspel;       vroege combinatie van moraal en bedrog.
  • — Wijsheid en Zotheidzinnespel.
  • — Waarheid en Loogenzinnespel.
  • — De Panlikkerblijspel; verbonden met de Krispijntraditie.
  • — Krispijn bedrieger, of de gewaande baronblijspel;                Krispijn als zelfstandige bedrieger.

1706/07 — Krispijn, boek- en kashouwer, bedrieger blijspel.

1708 — Krispijn en Krispiaan, bedriegers bedriegerskomedie.

1708 — Krispijn, weezenplaag en bloedverzaaker zedelijk getint toneelstuk.

1708 — De geveinsde kwaaker blijspel; reeks met vervolgen.

1708 — Schijnheilig, of de vermomde bedrieger blijspel.

  • — Vervolg van de Geveinsde Kwaakerblijspel / komedie;         verdere tekstkritische analyse gewenst.
  • — D'ongelijke broedersnaar Terentius, Adelphoe.

1709 — De verliefde grijsaart betrapt naar Plautus, Casina.

1709 — De fynman, jonker blijspel / komedie; verdere                                   tekstkritische analyse gewenst.

1709 — De verboode vleeschverkooper bedroogen naar                               Plautus, Pseudolus.

1709 — Hoop en Vrees, of de roemruchtige overtocht van                           Willem III treurspel.

1711 — Vervolg van de eerste en tweede Geveinsde Kwaaker                     blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse                           gewenst.

1711 — De herstelde zoon naar Plautus, Mostellaria.

1711 — De geswoore bedrieger bedroogen blijspel / komedie;                   verdere tekstkritische analyse gewenst.

1711 — De bedrooge cessionant blijspel / komedie; verdere                       tekstkritische analyse gewenst.

1711 — De edelmoedige vrinden naar Plautus, Trinummus.

1711 — Het schynheilige weeuwtje blijspel / komedie; verdere                   tekstkritische analyse gewenst. 1711 — De koning van                 Luylekkerland blijspel / komedie; verdere tekstkritische                 analyse gewenst.

1711 — Verstand en deugd zinnespel.

1711 — Als men 't niet verwagt, of de gewaande prins blijspel /                 komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1713 — De fyne bedriegeryen ontdekt blijspel / komedie;                             verdere tekstkritische analyse gewenst.

1713 — De listige juffer betrapt naar Plautus, Truculentus.

1713 — De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval naar                         Plautus, Curculio.

1713 — De gestrafte Pasquyn blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

  • — De prins van Platte Marijblijspel / komedie; verdere             tekstkritische analyse gewenst.
  • — De bedrieger erfgenaam bedroogenblijspel / komedie;       verdere tekstkritische analyse gewenst.

1714 — Gierigheid en Overdaad zinnespel.

Bijlage B. Noten en bronnen

  1. J. van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden, dl. VIII, eerste stuk (Haarlem 1867), lemma Hendrik vanHalmael. Dit is een kernbron voor biografie, echtgenote, zoon en het corpus van 32 toneelstukken.
  2. J. van Bork en P.J. Verkruijsse, De Nederlandse en Vlaamse auteurs, lemma Van Halmael. Hier wordt de schrijver inde lijn van Bredero en Asselijn geplaatst.
  3. A. Worp, 'Plautus op ons tooneel', Tijdschrift voor Nederlandsche Taal- en Letterkunde 8 (1888), 81–154. Nog steedseen belangrijke studie voor de klassieke bewerkingen.
  4. A. Worp, 'Arlekijn's en Krispijn's op ons tooneel', Noord en Zuid 19 (1896), 35–45. Voor de Europese oorsprong enNederlandse ontwikkeling van Krispijn.
  5. A. Worp, Geschiedenis van het drama en van het tooneel in Nederland, dl. II. Belangrijk voor de AmsterdamseSchouwburg en de spelerswereld.
  6. Kalff, Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde, dl. V–VI. Kalff noemt Van Halmael uitdrukkelijk onder de acteursdie tevens toneelschrijver waren.
  7. G. Witsen Geysbeek, Biographisch anthologisch en critisch woordenboek der Nederduitsche dichters, 1822 e.v.
  8. Jos. van den Branden en J.G. Frederiks, Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde,1888–1891.
  9. H.Ph. Meijer, Pieter Langendyk. Zijn leven en werken, hoofdstuk over Langendijks verhouding tot Van Halmael. Vanbelang voor 'Hein Halfmal' en het latere huwelijksdicht.
  10. Ceneton, Census Nederlands Toneel, Universiteit Leiden. Essentieel voor drukken, exemplaren, bibliografischevarianten en de toneelpraktijk.
  11. Rijksmuseum Research Library, catalogusrecords van Van Halmaels geïllustreerde toneeluitgaven. Belangrijk voorPieter van den Berge en de boekillustratie.
  12. Bibliothèque nationale de France, catalogusrecords van de Plautusbewerkingen.
  13. Opwekkelyke zedezangen, eenige verrykt met twee vioolen, Amsterdam 1712. Gedrukt voor den auteur; verkrijgbaarbij Hendrik van de Gaete.
  14. Het stamboek op de papiere snykunst van Johanna Koerten, 1735. Bevat Van Halmaels gedicht op Koertens snijkunst.

Digitale vindplaatsen voor verdere controle

DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren); Ceneton (Universiteit Leiden); Rijksmuseum Research Library; Bibliothèque nationale de France; Google Books; historische schouwburg- en Amsterdamse archiefcollecties.

Deze verjaardagscadeau-editie is bedoeld als werkstuk en vertrekpunt. Voor een formele wetenschappelijke publicatie dienen de bibliografische gegevens per exemplaar opnieuw aan de hand van fysieke of digitale exemplaren te worden gecontroleerd.

Bijlage C. Voorlopige catalogus van afbeeldingen

Afb. 1. Toneelprent uit de kring van de geïllustreerde Van Halmael-uitgaven. De aangeleverde afbeelding toont een drukke stedelijke scène met verschillende personages en een figuur op een balkon. Exacte titel, prentmaker en bewaarplaats dienen nog aan het individuele exemplaar te worden gekoppeld.

Afb. 2. Portretprent van Hendrik van Halmael. Onderschrift: 'HENDRIK VAN HALMAEL. PURGAT ET ORNAT.' De prent is voor deze uitgave door de auteur aangeleverd. De exacte maker en provenance zijn hier bewust nog niet definitief ingevuld.

Afb. 3. Pieter van den Berge, titelprent bij Opwekkelyke zedezangen (1712). De prent past in de visuele strategie van Van Halmaels publicaties en is een belangrijke kandidaat voor opname in een uitgebreide webeditie.

Afb. 4. Illustraties bij Crispyn, boek- en kashouwer, bedrieger en verwante toneeluitgaven.

Rijksmuseumcollecties bieden hiervoor bruikbare catalogische aanknopingspunten.

Een bijzonder mooie vervolgstap voor Mart's Poëziehuis zou zijn om bij ieder toneelstuk een kleine 'vitrine' te maken:

titelblad, één prent, eerste druk, korte inhoud, bron

(Plautus/Terentius indien van toepassing) en één karakteristieke passage. Zo wordt het corpus van 32 stukken een echte digitale achttiende-eeuwse schatkamer.

Voor Mart's Poëziehuis

met dank aan de onderzoeker die het onderwerp, na bijna een halve eeuw, opnieuw uit de kast haalde.

2 november 2026

Hendrik van Halmael

Purgat et Ornat

 

Aangezien mijn website nog in opbouw is en ik nog van alles aan het uitproberen ben, volgt hier dezelfde tekst nog een keer in een ander lettertype. Wie bovenstaande allemaal gelezen heeft, hoeft hier niet verder te lezen.....

 

HENDRIK VAN HALMAEL

1654–1718

Een vergeten Amsterdamse

toneelschrijver,

koopman, acteur en meester van

de vermomming

PURGAT ET ORNAT

GENDANHA

PURGAT ORAT. thine Portretprent van Hendrik van Halmael, met het auteursmotto Purgat et Ornat. De exacte prentmaker en herkomst

worden in deze voorlopige editie bewust niet stelliger aangeduid dan de bronnen toelaten.HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Een verjaardagscadeau voor de 75e verjaardag van de schrijver

en verzamelaar van Mart's Poëziehuis

2 november 20262

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Een woord vooraf

Ongeveer een halve eeuw geleden studeerde de ontvanger van dit werkstuk af in de

achttiende-eeuwse Nederlandse letterkunde. Hendrik van Halmael was een van de schrijvers die

toen zijn belangstelling hadden. Een definitieve doctoraalscriptie kwam er niet van. Het

onderwerp bleef echter liggen als een boek dat men nooit helemaal uit de kast heeft gehaald.

Nu, vijftig jaar later, keert Van Halmael terug — niet noodzakelijk als onderwerp van een

academisch proefschrift, maar als bewoner van een heel andere plaats: de achttiende-eeuwse

kelder van Mart's Poëziehuis. Daar mag de wetenschap iets warmer, persoonlijker en visueler

worden; de oude schrijver mag weer een gezicht krijgen.

Deze uitgave is daarom opgevat als een rijk werkstuk: wetenschappelijk waar dat nodig is,

voorzichtig waar de bronnen onzeker zijn, en vooral leesbaar. Zij is geen kritische editie van Van

Halmaels volledige oeuvre en pretendeert evenmin alle archivalische vragen definitief te hebben

opgelost. Wel probeert zij de bestaande gegevens bijeen te brengen en een samenhangend beeld

te geven van een opmerkelijk productieve Amsterdamse schrijver.

Bijzonder aandacht is besteed aan vier onderwerpen die Van Halmael een eigen plaats geven:

zijn verhouding tot de Amsterdamse Schouwburg, zijn bewerkingen van Plautus en Terentius, de

figuur Krispijn en de visuele cultuur rond zijn boeken — vooral de samenwerking met Pieter van

den Berge.

Voor deze verjaardagscadeau-editie is de vorm belangrijk:

de lezer moet niet alleen iets over Van Halmael lezen, maar

hem ook als het ware even kunnen ontmoeten.3

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Inhoud

Een wegwijzer door de kelder van Van Halmael

I. Emmerik, Amsterdam en een koopmansmilieu

II. De schrijver als ondernemer

III. De tweeëndertig toneelstukken

IV. Bredero, Asselijn en de Nederlandse komedie

V. Plautus en Terentius op de Amsterdamse planken

VI. Krispijn — knecht, acteur en schurk

VII. De bedrieger als moreel probleem

VIII. Van Halmael als acteur

IX. Prenten, boekcultuur en Pieter van den Berge

X. Zedezangen en Johanna Koerten

XI. Langendijk: van 'Hein Halfmal' tot lofredenaar

XII. De zoon en de laatste jaren

XIII. Waardering en vergetelheid

XIV. Slot: Purgat et Ornat

Bijlage A. Het toneelcorpus

Bijlage B. Noten en bronnen

Bijlage C. Voorlopige catalogus van afbeeldingen4

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

I. Emmerik, Amsterdam en een koopmansmilieu

Hendrik van Halmael werd in 1654 te Emmerik geboren en overleed in Amsterdam in 1718. De

oude biografische literatuur geeft hem als zoon van Jan Jacobse van Halmael en vermeldt zijn

huwelijk in 1679 met Janneke Swartepaert. Van der Aa, die in de negentiende eeuw het

belangrijkste oudere biografische lemma samenstelde, corrigeert bovendien uitdrukkelijk de

verwarring tussen de schrijver en zijn gelijknamige zoon.

Van Halmaels afkomst uit een doopsgezind koopmansmilieu is meer dan een genealogische

bijzonderheid. Emmerik lag aan een belangrijke handelsroute tussen het Duitse Rijnland en de

Republiek. Amsterdam trok in de zeventiende eeuw voortdurend kooplieden en ambachtslieden

uit het Rijnland aan. Religie, handel en familie vormden in deze kringen geen gescheiden

domeinen.

Zijn huwelijk met Janneke Swartepaert verbond hem bovendien met een Amsterdamse

ondernemersfamilie. In de archivalische literatuur wordt de familie Swartepaert verbonden met

een distilleerderij in de Nieuwe Brugsteeg, op de hoek van de Nieuwe Brug, in het huis De

Wildeman. Dat is precies het soort stedelijke omgeving dat men in Van Halmaels toneel herkent:

winkels, pakhuizen, drankhandel, knechten, geld en reputatie.

Het is verleidelijk om hierin een sleutel tot zijn toneel te zien. Zijn personages zijn zelden

verheven helden. Zij zijn kooplieden, knechten, erfgenamen, weduwen, juffers, kwakzalvers en

bedriegers. Het geld dat in hun stukken circuleert is geen abstract toneelgeld: het behoort tot de

sociale wereld waarin Van Halmael zelf verkeerde.

Zijn toneel is daardoor opvallend stedelijk. Zelfs wanneer de bron Romeins is, wordt de stof naar

de Nederlandse tafel gebracht. De klassieke stad wordt geen museumstuk, maar een speelbare

wereld.5

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

II. De schrijver als ondernemer

Van Halmael was geen schrijver die pas na zijn dood als auteur werd ontdekt. Hij presenteerde

zich tijdens zijn leven nadrukkelijk als schrijver en organiseerde de publicatie van zijn werk.

Sommige uitgaven werden voor de auteur gedrukt; andere verschenen via Amsterdamse

drukkers en boekverkopers, onder wie Hendrik van de Gaete.

Op de titelvignetten staat zijn merkwaardige motto: Purgat et Ornat — hij zuivert en versiert. De

kam die met dit motto verbonden is, geeft de spreuk een concrete en geestige vorm. Het is

tegelijk een klein auteursmerk en een programma: toneel moet vermaken, maar heeft ook een

zedelijke werking.

Die combinatie van amusement en moraal is kenmerkend. Van Halmael schrijft voortdurend over

leugen, schijn, gierigheid, overdaad en bedrog, maar laat deze ondeugden eerst uitgebreid en

vaak zeer geestig op het toneel optreden. De moraal wordt niet vóór de komedie geplaatst; zij

groeit uit de komedie.

De schrijver bemoeide zich bovendien met de visuele presentatie van zijn boeken. De prenten,

titelvignetten en frontispices geven zijn oeuvre een herkenbare identiteit. Daarmee is Van

Halmael niet alleen auteur, maar ook een vroege vorm van literaire 'uitgever van zichzelf'.6

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

III. De tweeëndertig toneelstukken

De oude bibliografische traditie maakt het mogelijk een vrijwel gesloten corpus van tweeëndertig

toneelstukken te reconstrueren. De productiviteit is opmerkelijk. Tussen 1698 en 1714 verschijnt

een reeks zinnespelen, blijspelen, kluchten en één treurspel. Vooral vanaf 1708 versnelt de

productie.

Jaar Titel

1698 De zedemeester en kantoorknecht, bedriegers

1699 Wijsheid en Zotheid

1700 Waarheid en Loogen

1704 De Panlikker

1705 Krispijn bedrieger, of de gewaande baron

1706/07 Krispijn, boek- en kashouwer, bedrieger

1708 Krispijn en Krispiaan, bedriegers

1708 Krispijn, weezenplaag en bloedverzaaker

1708 De geveinsde kwaaker

1708 Schijnheilig, of de vermomde bedrieger

1708 Vervolg van de Geveinsde Kwaaker

1709 D'ongelijke broeders

1709 De verliefde grijsaart betrapt

1709 De fynman, jonker

1709 De verboode vleeschverkooper bedroogen

1709 Hoop en Vrees, of de roemruchtige overtocht van Willem III

1711 Vervolg van de eerste en tweede Geveinsde Kwaaker

1711 De herstelde zoon

1711 De geswoore bedrieger bedroogen

1711 De bedrooge cessionant

1711 De edelmoedige vrinden

1711 Het schynheilige weeuwtje

1711 De koning van Luylekkerland

1711 Verstand en deugd

1711 Als men 't niet verwagt, of de gewaande prins

1713 De fyne bedriegeryen ontdekt

1713 De listige juffer betrapt

1713 De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval

1713 De gestrafte Pasquyn

1713 De prins van Platte Marij

1714 De bedrieger erfgenaam bedroogen

1714 Gierigheid en Overdaad

De titels alleen al vertellen een verhaal. Woorden als bedrieger, bedrogen, geveinsd, schijnheilig,

listig en betrapt keren voortdurend terug. Van Halmael bouwt zijn toneelwereld rond een

fundamentele tegenstelling: de mens is niet noodzakelijk wat hij lijkt.

Daarnaast zijn er de zinnespelen Wijsheid en Zotheid, Waarheid en Loogen, Verstand en deugd

en Gierigheid en Overdaad. Zij maken expliciet wat de komedies dramatiseren. En midden tussen

al het komische staat Hoop en Vrees, een treurspel over de overtocht van Willem III. Van7

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Halmael was dus veelzijdiger dan het beeld van uitsluitend 'kluchtenschrijver' suggereert.8

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

IV. Bredero, Asselijn en de Nederlandse komedie

Van Halmael staat in een Nederlandse komische traditie die men met Bredero en Asselijn kan

verbinden. Niet omdat hij hun gelijke is, maar omdat hij hun voorkeur deelt voor concrete

stedelijke typen, volkse situaties, knechten en de taal van het dagelijks leven.

Hij is geen Frans-classicist in de strikte zin. Zijn stukken zijn niet voortdurend ondergeschikt aan

een strak systeem van eenheden. Intrige, vermomming, misverstand en rolverwisseling krijgen

veel ruimte. Een knecht kan een scène naar zich toe trekken; een nevenfiguur kan de oplossing

leveren; de moraal kan wachten tot de laatste akte.

Daarom is de vergelijking met Bredero en Asselijn vruchtbaarder dan een vergelijking met de

Franse school alleen. Van Halmael leeft in de tussenruimte waarin de oude Amsterdamse

kluchttraditie zich aanpast aan een nieuw publiek en aan een veranderend toneellandschap.9

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

V. Plautus en Terentius op de Amsterdamse

planken

De klassieke oudheid is bij Van Halmael geen decoratief geleerdheidsvertoon. Hij bewerkt

daadwerkelijk stukken van Plautus en Terentius. Het bekendste voorbeeld is D'ongelijke

broeders (1709), naar Terentius' Adelphoe. Daarnaast zijn zes komedies op Plautus terug te

voeren.

Bron Van Halmael Jaar

Plautus, Casina De verliefde grijsaart betrapt 1709

Plautus, Pseudolus De verboode vleeschverkooper bedroogen 1709

Plautus, Mostellaria De herstelde zoon 1711

Plautus, Trinummus De edelmoedige vrinden 1711

Plautus, Truculentus De listige juffer betrapt 1713

Plautus, Curculio De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval 1713

Terentius, Adelphoe D'ongelijke broeders 1709

J.A. Worp heeft in zijn studie Plautus op ons tooneel laten zien dat Van Halmael meestal niet

letterlijk vertaalt. Hij neemt intriges, personages en situaties over, maar kort in, herschikt en

vernederlandst. De klassieke slaaf kan bij hem Krispijn heten; de Romeinse sociale wereld wordt

een Nederlandse speelwereld.

Dat maakt hem minder een vertaler dan een toneelschrijver die de oudheid als grondstof

gebruikt. Zijn eigen beeld van het proces is veelzeggend: hij wil de Romeinse schotel op een

Nederlandse tafel zetten.

Zijn bewerkingen zijn daardoor literair ongelijk, maar cultuurhistorisch buitengewoon

interessant. Zij laten zien hoe Plautus en Terentius rond 1700 niet alleen gelezen, maar ook

praktisch voor het toneel opnieuw uitgevonden werden.10

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

VI. Krispijn — knecht, acteur en schurk

Van alle figuren in Van Halmaels toneel is Krispijn waarschijnlijk de vruchtbaarste. De naam gaat

terug op de Europese komedietraditie van Raymond Poisson en Scarron, maar Van Halmael

gebruikt de figuur op een eigenzinnige manier.

De traditionele Krispijn is de slimme knecht. Hij vermomt zich, liegt, improviseert en redt zijn

meester. Zijn bedrog is meestal moreel verdedigbaar omdat het een rechtvaardig doel dient.

Maar Van Halmael maakt van Krispijn soms een regelrechte schurk.

ROO

000011L IIII

000

Toneelprent uit de kring van de geïllustreerde Van Halmael-uitgaven. De levendige straat- en groepsscène is

exemplarisch voor de visuele wereld waarin zijn komedies werden gepresenteerd.

Dat onderscheid is wezenlijk. In de Plautusbewerkingen krijgen klassieke slaven als Simmia,

Tranio en Palinurus de naam Krispijn. Daar is hij vooral de handige dienaar. In Krispijn

bedrieger, Krispijn, boek- en kashouwer en Krispijn, weezenplaag is dezelfde naam verbonden

met een zelfstandige bedrieger.

Krispijn wordt zo niet langer alleen een personage, maar bijna een toneelprincipe: wie Krispijn

heet, kan iemand anders worden. De naam staat voor vermomming, speelbaarheid en sociale

mobiliteit.11

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Juist daarom is de figuur zo geschikt voor Van Halmael. Zijn toneel draait om de vraag of mensen

werkelijk zijn wie zij voorgeven te zijn. Krispijn is het antwoord in levende lijve: hij doet alsof —

en de komedie begint.12

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

VII. De bedrieger als moreel probleem

Van Halmaels komedie is voortdurend moreel geladen, maar nooit uitsluitend moralistisch. De

ondeugd wordt bestraft, maar pas nadat zij uitvoerig speelruimte heeft gekregen.

De bedrieger is vaak de motor van het stuk. Zonder hem gebeurt er niets. De brave personages

zijn dikwijls te dom, te goedgelovig of te traag om zelf de knoop door te hakken. De schurk heeft

het meeste toneelvernuft.

Daar ontstaat een ironische spanning met Purgat et Ornat. Het toneel zuivert de ondeugd, maar

moet haar eerst aantrekkelijk genoeg maken om het publiek te laten kijken. Het vermaak is dus

niet het tegengestelde van de moraal; het is het middel waardoor de moraal werkt.

Ook vrouwen kunnen de rol van bedrieger overnemen. In De listige juffer betrapt, de vrije

bewerking van Plautus' Truculentus, manipuleert Isabel mannen en maakt zij zelfs gebruik van

een verzonnen zwangerschap. Van Halmael geeft daarmee ook vrouwelijke personages een

actieve plaats in de economie van schijn en bedrog.13

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

VIII. Van Halmael als acteur

Een bijzonder belangrijk gegeven, dat in een nieuwe monografie nadrukkelijker aandacht

verdient, is dat Van Halmael zelf als toneelspeler met de Amsterdamse Schouwburg verbonden

was.

J.A. Worp behandelt hem in het hoofdstuk over de spelers van de Amsterdamse Schouwburg. G.

Kalff gaat nog explicieter te werk en noemt Van Halmael, samen met onder anderen Hennebo en

Van Ryndorp, onder de acteurs die tevens toneelschrijver waren. Daarmee is de mededeling dat

Van Halmael acteur was niet slechts een latere legende.

Dit gegeven verandert onze blik op zijn toneel. Van Halmael schreef niet alleen voor spelers; hij

kende het vak van binnenuit. Dat maakt zijn fascinatie voor rolverwisseling en vermomming extra

interessant. De Krispijn die zich als dokter, edelman of koopman voordoet, is geschreven door

iemand die wist wat het betekende om voor een publiek een ander mens te worden.

Wat nog nader onderzocht moet worden, zijn de concrete speeldata en rollen. De

Schouwburgadministratie, loonboeken, spelerslijsten en archivalia kunnen mogelijk antwoord

geven op de vragen wanneer Van Halmael precies optrad, welke rollen hij speelde en of hij zijn

eigen stukken zelf op het toneel heeft gebracht.

Dit is een mooi voorbeeld van een onderzoeksvraag die niet nodig is om Van Halmaels betekenis

te bewijzen, maar die zijn levensbeeld aanzienlijk levendiger kan maken.14

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

IX. Prenten, boekcultuur en Pieter van den Berge

De boeken van Van Halmael zijn niet alleen teksten. Zij zijn objecten. Titelvignet, frontispies,

toneelprent, drukkersnaam en auteursmotto vormen samen een herkenbare presentatie.

Een centrale naam is Pieter van den Berge, Amsterdamse tekenaar en graveur, actief vanaf het

einde van de zeventiende eeuw. Het Rijksmuseum bewaart verschillende geïllustreerde Van

Halmael-uitgaven waarin Van den Berge als maker van de prenten wordt genoemd.

De samenwerking is cultuurhistorisch belangrijk. De prent maakt van de komedie een visueel

verhaal. Personages worden niet alleen gelezen, maar gezien: op straat, in een huis, op een

balkon, in een groep. Vooral bij een auteur die zo sterk op vermomming en misverstand leunt, is

dat geen toevallige versiering.

De door de auteur van deze uitgave aangeleverde portretprent laat bovendien zien hoe Van

Halmael zelf als auteur werd gevisualiseerd: pruik, gezicht, naam en motto. Het beeld hoort dus

bij zijn auteursidentiteit.

ENDRACMAC.

UUGG& OR..TT Schinp Portretprent, aangeleverd voor deze uitgave. Onderschrift: “HENDRIK VAN HALMAEL. PURGAT ET ORNAT.”15

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

X. Zedezangen en Johanna Koerten

Van Halmael was meer dan toneelschrijver. In 1712 verscheen zijn omvangrijke bundel

Opwekkelyke zedezangen, eenige verrykt met twee vioolen, gedrukt voor de auteur en

verkrijgbaar bij Hendrik van de Gaete.

De bundel is belangrijk omdat hij de andere helft van Van Halmaels motto zichtbaar maakt. Hier

treedt de moralist zonder de maskerade van het blijspel naar voren. Toch blijft de muziek

aanwezig: zedelijke poëzie wordt lied.

Ook hier blijkt de schrijver verbonden met een bredere Amsterdamse cultuur van tekst, muziek

en beeld. De titelprent wordt aan Pieter van den Berge toegeschreven. Van Halmaels literaire

praktijk is dus niet beperkt tot het toneelboek.

Een andere verrassende tekst is zijn gedicht Op de onvergelykelyke snykunst van juffrou Joanna

Koerten, opgenomen in het grote Stamboek op de papiere snykunst dat na haar dood verscheen.

Johanna Koerten was een gevierde Amsterdamse papierkunstenares; haar atelier vormde een

ontmoetingsplaats van kunst en letteren.

Dat Van Halmael haar kunst bezingt, past bij zijn eigen belangstelling voor de relatie tussen tekst

en beeld. Zijn toneel wordt gegraveerd; zijn naam krijgt een beeldmerk; zijn zangen krijgen een

frontispies; zijn poëzie verschijnt in een kunstzinnig stamboek.16

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

XI. Langendijk: van 'Hein Halfmal' tot lofredenaar

De reputatie van een schrijver blijkt soms het duidelijkst uit de manier waarop tijdgenoten hem

bespotten. Pieter Langendijk schreef een puntdicht waarin Hendrik van Halmael onder de naam

'Hein Halfmal' wordt herkend. Het is een venijnig gedicht waarin de dichter zijn eigen portret te

nadrukkelijk zou hebben laten verschijnen.

Maar dezelfde Langendijk schreef later een veel vriendelijker gelegenheidsgedicht ter

gelegenheid van het huwelijk van Van Halmaels zoon. Daar prijst hij de vader als een productieve

toneelschrijver en noemt hij zijn omgang met Plautus. De tegenstelling is prachtig: de ene keer is

hij 'Halfmal', de andere keer een schrijver die veel voor het Hollandse toneel heeft gedaan.

De twee gedichten spreken elkaar niet noodzakelijk tegen. Een puntdicht moet steken; een

bruiloftsdicht moet verheugen. Samen geven ze vooral een indruk van Van Halmaels

zichtbaarheid in het literaire leven van Amsterdam.

Dat Langendijk hem bij zijn dood niet als een volkomen onbekende hoefde te introduceren, is

betekenisvol. Van Halmael had een reputatie — vooral die van een buitengewoon productieve

toneelschrijver.17

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

XII. De zoon en de laatste jaren

Van Halmael had een zoon die eveneens Hendrik heette. De gelijknamigheid heeft later

bibliografische verwarring veroorzaakt; Van der Aa waarschuwt daar uitdrukkelijk voor.

De zoon trouwde, volgens de overlevering, na de dood van zijn vader met Catharina van Boorn.

Het huwelijksgedicht van Langendijk verbindt de gebeurtenis met de herinnering aan de vader.

Voor een toekomstige genealogische studie verdient deze familietak een nauwkeurige

reconstructie aan de hand van Amsterdamse ondertrouw-, notariële en begraafregisters.

De laatste toneelstukken dateren uit 1714. Daarna wordt het stil. Van Halmael werd in 1718 in

Amsterdam begraven. Hij had in ongeveer zestien jaar een toneelcorpus opgebouwd dat in

omvang opvallend is en bovendien werd aangevuld met zedezangen en andere poëzie.18

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

XIII. Waardering en vergetelheid

Van Halmael is geen groot dichter in de canonieke zin. Zijn werk is ongelijk; zijn bewerkingen

zijn vaak vrij; zijn taal kan omslachtig zijn; zijn toneel mist geregeld de psychologische diepte van

Bredero.

Maar dat is niet het enige criterium. Als cultuurhistorisch auteur is hij juist buitengewoon

waardevol. Hij laat zien hoe klassieke komedie in Nederland werd aangepast, hoe de

Krispijntraditie zich ontwikkelde, hoe een koopman-schrijver zich in het theaterleven kon

bewegen en hoe toneel, boekhandel en prentkunst samen een commercieel product vormden.

Hij is daarom beter te zien als een kruispunt dan als een monument. Op dat kruispunt staan

Bredero en Asselijn, Plautus en Terentius, de Amsterdamse Schouwburg, de Europese Krispijn,

de boekhandel, de muziek en de prentkunst.19

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

XIV. Slot — Purgat et Ornat

Er zit iets toepasselijks in dat Van Halmael zijn boeken voorzag van een kam.

Een kam is een eenvoudig voorwerp. Hij ordent wat in de war is geraakt. Hij haalt de knopen

eruit. Hij maakt iets toonbaar.

Dat is ongeveer wat Van Halmael met zijn toneelwereld doet. Hij neemt een samenleving waarin

mensen liegen, zich vermommen, geld najagen, verliefd worden, bedriegen en bedrogen worden

— en maakt er toneel van.

Daarna zet hij er zijn naam onder:

Hendrik van Halmael.

Purgat et Ornat.

Misschien is dat, na drie eeuwen, nog altijd de beste uitnodiging om hem opnieuw te lezen. Niet

als een vergeten grootmeester die ten onrechte uit de canon is gevallen, maar als een bijzonder

levendige schrijver die ons iets laat zien van het Amsterdamse toneel tussen de zeventiende en

achttiende eeuw.

En daarmee heeft de oude doctoraalscriptie, die nooit

geschreven werd, misschien toch een nieuwe vorm

gekregen: een kamer in een achttiende-eeuwse kelder,

waar een vergeten schrijver opnieuw zijn publiek vindt.20

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Bijlage A. Het toneelcorpus

Beknopte genre- en broncatalogus

1698 — De zedemeester en kantoorknecht, bedriegers

blijspel; vroege combinatie van moraal en bedrog.

1699 — Wijsheid en Zotheid

zinnespel.

1700 — Waarheid en Loogen

zinnespel.

1704 — De Panlikker

blijspel; verbonden met de Krispijntraditie.

1705 — Krispijn bedrieger, of de gewaande baron

blijspel; Krispijn als zelfstandige bedrieger.

1706/07 — Krispijn, boek- en kashouwer, bedrieger

blijspel.

1708 — Krispijn en Krispiaan, bedriegers

bedriegerskomedie.

1708 — Krispijn, weezenplaag en bloedverzaaker

zedelijk getint toneelstuk.

1708 — De geveinsde kwaaker

blijspel; reeks met vervolgen.

1708 — Schijnheilig, of de vermomde bedrieger

blijspel.

1708 — Vervolg van de Geveinsde Kwaaker

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1709 — D'ongelijke broeders

naar Terentius, Adelphoe.

1709 — De verliefde grijsaart betrapt

naar Plautus, Casina.

1709 — De fynman, jonker

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1709 — De verboode vleeschverkooper bedroogen

naar Plautus, Pseudolus.

1709 — Hoop en Vrees, of de roemruchtige overtocht van Willem III

treurspel.

1711 — Vervolg van de eerste en tweede Geveinsde Kwaaker

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1711 — De herstelde zoon

naar Plautus, Mostellaria.

1711 — De geswoore bedrieger bedroogen

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1711 — De bedrooge cessionant

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1711 — De edelmoedige vrinden

naar Plautus, Trinummus.

1711 — Het schynheilige weeuwtje

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.21

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

1711 — De koning van Luylekkerland

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1711 — Verstand en deugd

zinnespel.

1711 — Als men 't niet verwagt, of de gewaande prins

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1713 — De fyne bedriegeryen ontdekt

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1713 — De listige juffer betrapt

naar Plautus, Truculentus.

1713 — De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval

naar Plautus, Curculio.

1713 — De gestrafte Pasquyn

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1713 — De prins van Platte Marij

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1714 — De bedrieger erfgenaam bedroogen

blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.

1714 — Gierigheid en Overdaad

zinnespel.22

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Bijlage B. Noten en bronnen

1. A.J. van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden, dl. VIII, eerste stuk (Haarlem 1867), lemma Hendrik van

Halmael. Dit is een kernbron voor biografie, echtgenote, zoon en het corpus van 32 toneelstukken.

2. G.J. van Bork en P.J. Verkruijsse, De Nederlandse en Vlaamse auteurs, lemma Van Halmael. Hier wordt de schrijver in

de lijn van Bredero en Asselijn geplaatst.

3. J.A. Worp, 'Plautus op ons tooneel', Tijdschrift voor Nederlandsche Taal- en Letterkunde 8 (1888), 81–154. Nog steeds

een belangrijke studie voor de klassieke bewerkingen.

4. J.A. Worp, 'Arlekijn's en Krispijn's op ons tooneel', Noord en Zuid 19 (1896), 35–45. Voor de Europese oorsprong en

Nederlandse ontwikkeling van Krispijn.

5. J.A. Worp, Geschiedenis van het drama en van het tooneel in Nederland, dl. II. Belangrijk voor de Amsterdamse

Schouwburg en de spelerswereld.

6. G. Kalff, Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde, dl. V–VI. Kalff noemt Van Halmael uitdrukkelijk onder de acteurs

die tevens toneelschrijver waren.

7. P.G. Witsen Geysbeek, Biographisch anthologisch en critisch woordenboek der Nederduitsche dichters, 1822 e.v.

8. F. Jos. van den Branden en J.G. Frederiks, Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde,

1888–1891.

9. C.H.Ph. Meijer, Pieter Langendyk. Zijn leven en werken, hoofdstuk over Langendijks verhouding tot Van Halmael. Van

belang voor 'Hein Halfmal' en het latere huwelijksdicht.

10. Ceneton, Census Nederlands Toneel, Universiteit Leiden. Essentieel voor drukken, exemplaren, bibliografische

varianten en de toneelpraktijk.

11. Rijksmuseum Research Library, catalogusrecords van Van Halmaels geïllustreerde toneeluitgaven. Belangrijk voor

Pieter van den Berge en de boekillustratie.

12. Bibliothèque nationale de France, catalogusrecords van de Plautusbewerkingen.

13. Opwekkelyke zedezangen, eenige verrykt met twee vioolen, Amsterdam 1712. Gedrukt voor den auteur; verkrijgbaar

bij Hendrik van de Gaete.

14. Het stamboek op de papiere snykunst van Johanna Koerten, 1735. Bevat Van Halmaels gedicht op Koertens snijkunst.

Digitale vindplaatsen voor verdere controle

DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren); Ceneton (Universiteit Leiden);

Rijksmuseum Research Library; Bibliothèque nationale de France; Google Books; historische

schouwburg- en Amsterdamse archiefcollecties.

Deze verjaardagscadeau-editie is bedoeld als werkstuk en vertrekpunt. Voor een formele wetenschappelijke publicatie

dienen de bibliografische gegevens per exemplaar opnieuw aan de hand van fysieke of digitale exemplaren te worden

gecontroleerd.23

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Bijlage C. Voorlopige catalogus van afbeeldingen

Afb. 1. Toneelprent uit de kring van de geïllustreerde Van Halmael-uitgaven. De aangeleverde

afbeelding toont een drukke stedelijke scène met verschillende personages en een figuur op een

balkon. Exacte titel, prentmaker en bewaarplaats dienen nog aan het individuele exemplaar te

worden gekoppeld.

Afb. 2. Portretprent van Hendrik van Halmael. Onderschrift: 'HENDRIK VAN HALMAEL.

PURGAT ET ORNAT.' De prent is voor deze uitgave door de auteur aangeleverd. De exacte maker

en provenance zijn hier bewust nog niet definitief ingevuld.

Afb. 3. Pieter van den Berge, titelprent bij Opwekkelyke zedezangen (1712). De prent past in de

visuele strategie van Van Halmaels publicaties en is een belangrijke kandidaat voor opname in

een uitgebreide webeditie.

Afb. 4. Illustraties bij Crispyn, boek- en kashouwer, bedrieger en verwante toneeluitgaven.

Rijksmuseumcollecties bieden hiervoor bruikbare catalogische aanknopingspunten.

Een bijzonder mooie vervolgstap voor Mart's Poëziehuis zou

zijn om bij ieder toneelstuk een kleine 'vitrine' te maken:

titelblad, één prent, eerste druk, korte inhoud, bron

(Plautus/Terentius indien van toepassing) en één

karakteristieke passage. Zo wordt het corpus van 32

stukken een echte digitale achttiende-eeuwse schatkamer.24

HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT

Voor Mart's Poëziehuis

met dank aan de onderzoeker die het onderwerp,

na bijna een halve eeuw, opnieuw uit de kast haalde.

2 november 2026

Hendrik van Halmael

Purgat et Ornat

Maak jouw eigen website met JouwWeb