Kelder van de 18e eeuw
Welkom in het archief van mijn academische ontdekkingstocht aan de Gemeentelijke Universiteit van Amsterdam. Na mijn kandidaats- en MO-B-examen specialiseerde ik mij in de Nederlandse letterkunde van de achttiende eeuw: het tijdperk van classicisme, verlichting en de vroege pre-romantiek. In deze literaire wijnkelder bewaar ik gekoesterd materiaal, scripties en teksten uit een eeuwenoud, maar springlevend literair landschap.

Het avontuur van het onontgonnen verleden
Waar velen kozen voor de gevestigde pracht van de middeleeuwen of de gouden renaissance, trok de achttiende eeuw mij juist aan door haar onbekendheid. Er viel nog zoveel te ontginnen, te doorgronden en af te stoffen. Deze kelder weerspiegelt die nieuwsgierigheid naar vergeten manuscripten, sprankelende ideeën en het avontuurlijke gevoel van literaire pioniersarbeid.

De Krispijnfiguur op het achttiende-eeuwse toneel
Een bijzonder hoogtepunt uit mijn studie was het gezamenlijke onderzoek met studievriend Dolf Bakker voor onze MO-B-scriptie. We bogen ons over het Nederlandse toneel en doken in de wereld van de Krispijnfiguur: de gevatte knecht die zijn meester door amoureuze verwikkelingen leidt, veelal gehuld in ingenieuze vermommingen en gevatte dialogen vol komische wendingen.

Bewaarde doctoraalstukken en vergeten pracht
In deze kelder rusten ook fragmenten uit mijn net niet voltooide doctoraalscriptie en aanverwante aantekeningen. Ik nodig je uit om rond te dwalen tussen deze documenten en je te laten verrassen door de rijkdom, finesse en spanning van een tijdperk dat veel meer te bieden heeft dan schoolboekjes ons vaak vertellen.
Ineens kwam ik op het idee om Chatgpt aan het werk te zetten en mezelf te fêteren op een leuk verjaardagscadeautje. Met alles wat ik nog uit mijn langetermijngeheugen omtrent mijn nooit afgemaakte doctoraalscriptie kon toveren heb ik a.i. een stuk laten opstellen over Hendrik van Halmael en wat hij zoal heeft geschreven in het begin van de 18e eeuw. Ik ben onder de indruk van wat er op die manier tot stand is te komen. Ik bleek nog zoveel te weten, dat er zelfs een monografie in zit. De aanzet daartoe zal ik hier nu niet publiceren, dat wordt voor deze website wat te uitvoerig, maar een soort 'uittreksel' daarvan mag hieronder zeker een plekje hebben hebben als smaakmaker. Ik wens u veel leesplezier toe....
PURGAT ET ORNAT
Portretprent van Hendrik van Halmael, met het auteursmotto Purgat et Ornat. De exacte prentmaker en herkomst worden in deze voorlopige editie bewust niet stelliger aangeduid dan de bronnen toelaten.
Een verjaardagscadeau voor de 75e verjaardag van de schrijver en verzamelaar van Mart's Poëziehuis
2 november 2026
HENDRIK VAN HALMAEL
1654–1718
Een vergeten Amsterdamse toneelschrijver,
koopman, acteur en meester van de vermomming
Een woord vooraf
Ongeveer een halve eeuw geleden studeerde de ontvanger van dit werkstuk af in de achttiende-eeuwse Nederlandse letterkunde. Hendrik van Halmael was een van de schrijvers die toen zijn belangstelling hadden. Een definitieve doctoraalscriptie kwam er niet van. Het onderwerp bleef echter liggen als een boek dat men nooit helemaal uit de kast heeft gehaald.
Nu, vijftig jaar later, keert Van Halmael terug — niet noodzakelijk als onderwerp van een academisch proefschrift, maar als bewoner van een heel andere plaats: de achttiende-eeuwse kelder van Mart's Poëziehuis. Daar mag de wetenschap iets warmer, persoonlijker en visueler worden; de oude schrijver mag weer een gezicht krijgen.
Deze uitgave is daarom opgevat als een rijk werkstuk: wetenschappelijk waar dat nodig is, voorzichtig waar de bronnen onzeker zijn, en vooral leesbaar. Zij is geen kritische editie van Van Halmaels volledige oeuvre en pretendeert evenmin alle archivalische vragen definitief te hebben opgelost. Wel probeert zij de bestaande gegevens bijeen te brengen en een samenhangend beeld te geven van een opmerkelijk productieve Amsterdamse schrijver.
Bijzonder aandacht is besteed aan vier onderwerpen die Van Halmael een eigen plaats geven: zijn verhouding tot de Amsterdamse Schouwburg, zijn bewerkingen van Plautus en Terentius, de figuur Krispijn en de visuele cultuur rond zijn boeken — vooral de samenwerking met Pieter van den Berge.
Voor deze verjaardagscadeau-editie is de vorm belangrijk: de lezer moet niet alleen iets over Van Halmael lezen, maar hem ook als het ware even kunnen ontmoeten.
Inhoud
Een wegwijzer door de kelder van Van Halmael
- Emmerik, Amsterdam en een koopmansmilieu
- De schrijver als ondernemer
- De tweeëndertig toneelstukken
- Bredero, Asselijn en de Nederlandse komedie
- Plautus en Terentius op de Amsterdamse planken
- Krispijn — knecht, acteur en schurk
- De bedrieger als moreel probleem
- Van Halmael als acteur
- Prenten, boekcultuur en Pieter van den Berge
- Zedezangen en Johanna Koerten
- Langendijk: van 'Hein Halfmal' tot lofredenaar
- De zoon en de laatste jaren
- Waardering en vergetelheid
- Slot: Purgat et Ornat
Bijlage A. Het toneelcorpus
Bijlage B. Noten en bronnen
Bijlage C. Voorlopige catalogus van afbeeldingen
I. Emmerik, Amsterdam en een koopmansmilieu
Hendrik van Halmael werd in 1654 te Emmerik geboren en overleed in Amsterdam in 1718. De oude biografische literatuur geeft hem als zoon van Jan Jacobse van Halmael en vermeldt zijn huwelijk in 1679 met Janneke Swartepaert. Van der Aa, die in de negentiende eeuw het belangrijkste oudere biografische lemma samenstelde, corrigeert bovendien uitdrukkelijk de verwarring tussen de schrijver en zijn gelijknamige zoon.
Van Halmaels afkomst uit een doopsgezind koopmansmilieu is meer dan een genealogische bijzonderheid. Emmerik lag aan een belangrijke handelsroute tussen het Duitse Rijnland en de Republiek. Amsterdam trok in de zeventiende eeuw voortdurend kooplieden en ambachtslieden uit het Rijnland aan. Religie, handel en familie vormden in deze kringen geen gescheiden domeinen.
Zijn huwelijk met Janneke Swartepaert verbond hem bovendien met een Amsterdamse ondernemersfamilie. In de archivalische literatuur wordt de familie Swartepaert verbonden met een distilleerderij in de Nieuwe Brugsteeg, op de hoek van de Nieuwe Brug, in het huis De Wildeman. Dat is precies het soort stedelijke omgeving dat men in Van Halmaels toneel herkent: winkels, pakhuizen, drankhandel, knechten, geld en reputatie.
Het is verleidelijk om hierin een sleutel tot zijn toneel te zien. Zijn personages zijn zelden verheven helden. Zij zijn kooplieden, knechten, erfgenamen, weduwen, juffers, kwakzalvers en bedriegers. Het geld dat in hun stukken circuleert is geen abstract toneelgeld: het behoort tot de sociale wereld waarin Van Halmael zelf verkeerde.
Zijn toneel is daardoor opvallend stedelijk. Zelfs wanneer de bron Romeins is, wordt de stof naar de Nederlandse tafel gebracht. De klassieke stad wordt geen museumstuk, maar een speelbare wereld.
II. De schrijver als ondernemer
Van Halmael was geen schrijver die pas na zijn dood als auteur werd ontdekt. Hij presenteerde zich tijdens zijn leven nadrukkelijk als schrijver en organiseerde de publicatie van zijn werk. Sommige uitgaven werden voor de auteur gedrukt; andere verschenen via Amsterdamse drukkers en boekverkopers, onder wie Hendrik van de Gaete.
Op de titelvignetten staat zijn merkwaardige motto: Purgat et Ornat — hij zuivert en versiert. De kam die met dit motto verbonden is, geeft de spreuk een concrete en geestige vorm. Het is tegelijk een klein auteursmerk en een programma: toneel moet vermaken, maar heeft ook een zedelijke werking.
Die combinatie van amusement en moraal is kenmerkend. Van Halmael schrijft voortdurend over leugen, schijn, gierigheid, overdaad en bedrog, maar laat deze ondeugden eerst uitgebreid en vaak zeer geestig op het toneel optreden. De moraal wordt niet vóór de komedie geplaatst; zij groeit uit de komedie.
De schrijver bemoeide zich bovendien met de visuele presentatie van zijn boeken. De prenten, titelvignetten en frontispices geven zijn oeuvre een herkenbare identiteit. Daarmee is Van Halmael niet alleen auteur, maar ook een vroege vorm van literaire 'uitgever van zichzelf'.
III. De tweeëndertig toneelstukken
De oude bibliografische traditie maakt het mogelijk een vrijwel gesloten corpus van tweeëndertig toneelstukken te reconstrueren. De productiviteit is opmerkelijk. Tussen 1698 en 1714 verschijnt een reeks zinnespelen, blijspelen, kluchten en één treurspel. Vooral vanaf 1708 versnelt de productie.
Jaar
Titel
1698
De zedemeester en kantoorknecht, bedriegers
1699
Wijsheid en Zotheid
1700
Waarheid en Loogen
1704
De Panlikker
1705
Krispijn bedrieger, of de gewaande baron
1706/07
Krispijn, boek- en kashouwer, bedrieger
1708
Krispijn en Krispiaan, bedriegers
1708
Krispijn, weezenplaag en bloedverzaaker
1708
De geveinsde kwaaker
1708
Schijnheilig, of de vermomde bedrieger
1708
Vervolg van de Geveinsde Kwaaker
1709
D'ongelijke broeders
1709
De verliefde grijsaart betrapt
1709
De fynman, jonker
1709
De verboode vleeschverkooper bedroogen
1709
Hoop en Vrees, of de roemruchtige overtocht van Willem III
1711
Vervolg van de eerste en tweede Geveinsde Kwaaker
1711
De herstelde zoon
1711
De geswoore bedrieger bedroogen
1711
De bedrooge cessionant
1711
De edelmoedige vrinden
1711
Het schynheilige weeuwtje
1711
De koning van Luylekkerland
1711
Verstand en deugd
1711
Als men 't niet verwagt, of de gewaande prins
1713
De fyne bedriegeryen ontdekt
1713
De listige juffer betrapt
1713
De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval
1713
De gestrafte Pasquyn
1713
De prins van Platte Marij
1714
De bedrieger erfgenaam bedroogen
1714
Gierigheid en Overdaad
De titels alleen al vertellen een verhaal. Woorden als bedrieger, bedrogen, geveinsd, schijnheilig, listig en betrapt keren voortdurend terug. Van Halmael bouwt zijn toneelwereld rond een fundamentele tegenstelling: de mens is niet noodzakelijk wat hij lijkt.
Daarnaast zijn er de zinnespelen Wijsheid en Zotheid, Waarheid en Loogen, Verstand en deugd en Gierigheid en Overdaad. Zij maken expliciet wat de komedies dramatiseren. En midden tussen al het komische staat Hoop en Vrees, een treurspel over de overtocht van Willem III. Van Halmael was dus veelzijdiger dan het beeld van uitsluitend 'kluchtenschrijver' suggereert.
IV. Bredero, Asselijn en de Nederlandse komedie
Van Halmael staat in een Nederlandse komische traditie die men met Bredero en Asselijn kan verbinden. Niet omdat hij hun gelijke is, maar omdat hij hun voorkeur deelt voor concrete stedelijke typen, volkse situaties, knechten en de taal van het dagelijks leven.
Hij is geen Frans-classicist in de strikte zin. Zijn stukken zijn niet voortdurend ondergeschikt aan een strak systeem van eenheden. Intrige, vermomming, misverstand en rolverwisseling krijgen veel ruimte. Een knecht kan een scène naar zich toe trekken; een nevenfiguur kan de oplossing leveren; de moraal kan wachten tot de laatste akte.
Daarom is de vergelijking met Bredero en Asselijn vruchtbaarder dan een vergelijking met de Franse school alleen. Van Halmael leeft in de tussenruimte waarin de oude Amsterdamse kluchttraditie zich aanpast aan een nieuw publiek en aan een veranderend toneellandschap.
V. Plautus en Terentius op de Amsterdamse planken
De klassieke oudheid is bij Van Halmael geen decoratief geleerdheidsvertoon. Hij bewerkt daadwerkelijk stukken van Plautus en Terentius. Het bekendste voorbeeld is D'ongelijke broeders (1709), naar Terentius' Adelphoe. Daarnaast zijn zes komedies op Plautus terug te voeren.
Bron
Van Halmael
Jaar
Plautus, Casina
De verliefde grijsaart betrapt
1709
Plautus, Pseudolus
De verboode vleeschverkooper bedroogen
1709
Plautus, Mostellaria
De herstelde zoon
1711
Plautus, Trinummus
De edelmoedige vrinden
1711
Plautus, Truculentus
De listige juffer betrapt
1713
Plautus, Curculio
De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval
1713
Terentius, Adelphoe
D'ongelijke broeders
1709
J.A. Worp heeft in zijn studie Plautus op ons tooneel laten zien dat Van Halmael meestal niet letterlijk vertaalt. Hij neemt intriges, personages en situaties over, maar kort in, herschikt en vernederlandst. De klassieke slaaf kan bij hem Krispijn heten; de Romeinse sociale wereld wordt een Nederlandse speelwereld.
Dat maakt hem minder een vertaler dan een toneelschrijver die de oudheid als grondstof gebruikt. Zijn eigen beeld van het proces is veelzeggend: hij wil de Romeinse schotel op een Nederlandse tafel zetten.
Zijn bewerkingen zijn daardoor literair ongelijk, maar cultuurhistorisch buitengewoon interessant. Zij laten zien hoe Plautus en Terentius rond 1700 niet alleen gelezen, maar ook praktisch voor het toneel opnieuw uitgevonden werden.
VI. Krispijn — knecht, acteur en schurk
Van alle figuren in Van Halmaels toneel is Krispijn waarschijnlijk de vruchtbaarste. De naam gaat terug op de Europese komedietraditie van Raymond Poisson en Scarron, maar Van Halmael gebruikt de figuur op een eigenzinnige manier.
De traditionele Krispijn is de slimme knecht. Hij vermomt zich, liegt, improviseert en redt zijn meester. Zijn bedrog is meestal moreel verdedigbaar omdat het een rechtvaardig doel dient. Maar Van Halmael maakt van Krispijn soms een regelrechte schurk.
Toneelprent uit de kring van de geïllustreerde Van Halmael-uitgaven. De levendige straat- en groepsscène is exemplarisch voor de visuele wereld waarin zijn komedies werden gepresenteerd.
Dat onderscheid is wezenlijk. In de Plautusbewerkingen krijgen klassieke slaven als Simmia, Tranio en Palinurus de naam Krispijn. Daar is hij vooral de handige dienaar. In Krispijn bedrieger, Krispijn, boek- en kashouwer en Krispijn, weezenplaag is dezelfde naam verbonden met een zelfstandige bedrieger.
Krispijn wordt zo niet langer alleen een personage, maar bijna een toneelprincipe: wie Krispijn heet, kan iemand anders worden. De naam staat voor vermomming, speelbaarheid en sociale mobiliteit.
Juist daarom is de figuur zo geschikt voor Van Halmael. Zijn toneel draait om de vraag of mensen werkelijk zijn wie zij voorgeven te zijn. Krispijn is het antwoord in levende lijve: hij doet alsof — en de komedie begint.
VII. De bedrieger als moreel probleem
Van Halmaels komedie is voortdurend moreel geladen, maar nooit uitsluitend moralistisch. De ondeugd wordt bestraft, maar pas nadat zij uitvoerig speelruimte heeft gekregen.
De bedrieger is vaak de motor van het stuk. Zonder hem gebeurt er niets. De brave personages zijn dikwijls te dom, te goedgelovig of te traag om zelf de knoop door te hakken. De schurk heeft het meeste toneelvernuft.
Daar ontstaat een ironische spanning met Purgat et Ornat. Het toneel zuivert de ondeugd, maar moet haar eerst aantrekkelijk genoeg maken om het publiek te laten kijken. Het vermaak is dus niet het tegengestelde van de moraal; het is het middel waardoor de moraal werkt.
Ook vrouwen kunnen de rol van bedrieger overnemen. In De listige juffer betrapt, de vrije bewerking van Plautus' Truculentus, manipuleert Isabel mannen en maakt zij zelfs gebruik van een verzonnen zwangerschap. Van Halmael geeft daarmee ook vrouwelijke personages een actieve plaats in de economie van schijn en bedrog.
VIII. Van Halmael als acteur
Een bijzonder belangrijk gegeven, dat in een nieuwe monografie nadrukkelijker aandacht verdient, is dat Van Halmael zelf als toneelspeler met de Amsterdamse Schouwburg verbonden was.
J.A. Worp behandelt hem in het hoofdstuk over de spelers van de Amsterdamse Schouwburg. G.
Kalff gaat nog explicieter te werk en noemt Van Halmael, samen met onder anderen Hennebo en Van Ryndorp, onder de acteurs die tevens toneelschrijver waren. Daarmee is de mededeling dat Van Halmael acteur was niet slechts een latere legende.
Dit gegeven verandert onze blik op zijn toneel. Van Halmael schreef niet alleen voor spelers; hij kende het vak van binnenuit. Dat maakt zijn fascinatie voor rolverwisseling en vermomming extra interessant. De Krispijn die zich als dokter, edelman of koopman voordoet, is geschreven door iemand die wist wat het betekende om voor een publiek een ander mens te worden.
Wat nog nader onderzocht moet worden, zijn de concrete speeldata en rollen. De
Schouwburgadministratie, loonboeken, spelerslijsten en archivalia kunnen mogelijk antwoord geven op de vragen wanneer Van Halmael precies optrad, welke rollen hij speelde en of hij zijn eigen stukken zelf op het toneel heeft gebracht.
Dit is een mooi voorbeeld van een onderzoeksvraag die niet nodig is om Van Halmaels betekenis te bewijzen, maar die zijn levensbeeld aanzienlijk levendiger kan maken.
IX. Prenten, boekcultuur en Pieter van den Berge
De boeken van Van Halmael zijn niet alleen teksten. Zij zijn objecten. Titelvignet, frontispies, toneelprent, drukkersnaam en auteursmotto vormen samen een herkenbare presentatie.
Een centrale naam is Pieter van den Berge, Amsterdamse tekenaar en graveur, actief vanaf het einde van de zeventiende eeuw. Het Rijksmuseum bewaart verschillende geïllustreerde Van Halmael-uitgaven waarin Van den Berge als maker van de prenten wordt genoemd.
De samenwerking is cultuurhistorisch belangrijk. De prent maakt van de komedie een visueel verhaal. Personages worden niet alleen gelezen, maar gezien: op straat, in een huis, op een balkon, in een groep. Vooral bij een auteur die zo sterk op vermomming en misverstand leunt, is dat geen toevallige versiering.
De door de auteur van deze uitgave aangeleverde portretprent laat bovendien zien hoe Van Halmael zelf als auteur werd gevisualiseerd: pruik, gezicht, naam en motto. Het beeld hoort dus bij zijn auteursidentiteit.
Portretprent, aangeleverd voor deze uitgave. Onderschrift: “HENDRIK VAN HALMAEL. PURGAT ET ORNAT.”
X. Zedezangen en Johanna Koerten
Van Halmael was meer dan toneelschrijver. In 1712 verscheen zijn omvangrijke bundel Opwekkelyke zedezangen, eenige verrykt met twee vioolen, gedrukt voor de auteur en verkrijgbaar bij Hendrik van de Gaete.
De bundel is belangrijk omdat hij de andere helft van Van Halmaels motto zichtbaar maakt. Hier treedt de moralist zonder de maskerade van het blijspel naar voren. Toch blijft de muziek aanwezig: zedelijke poëzie wordt lied.
Ook hier blijkt de schrijver verbonden met een bredere Amsterdamse cultuur van tekst, muziek en beeld. De titelprent wordt aan Pieter van den Berge toegeschreven. Van Halmaels literaire praktijk is dus niet beperkt tot het toneelboek.
Een andere verrassende tekst is zijn gedicht Op de onvergelykelyke snykunst van juffrou Joanna
Koerten, opgenomen in het grote Stamboek op de papiere snykunst dat na haar dood verscheen. Johanna Koerten was een gevierde Amsterdamse papierkunstenares; haar atelier vormde een ontmoetingsplaats van kunst en letteren.
Dat Van Halmael haar kunst bezingt, past bij zijn eigen belangstelling voor de relatie tussen tekst en beeld. Zijn toneel wordt gegraveerd; zijn naam krijgt een beeldmerk; zijn zangen krijgen een frontispies; zijn poëzie verschijnt in een kunstzinnig stamboek.
XI. Langendijk: van 'Hein Halfmal' tot lofredenaar
De reputatie van een schrijver blijkt soms het duidelijkst uit de manier waarop tijdgenoten hem bespotten. Pieter Langendijk schreef een puntdicht waarin Hendrik van Halmael onder de naam 'Hein Halfmal' wordt herkend. Het is een venijnig gedicht waarin de dichter zijn eigen portret te nadrukkelijk zou hebben laten verschijnen.
Maar dezelfde Langendijk schreef later een veel vriendelijker gelegenheidsgedicht ter gelegenheid van het huwelijk van Van Halmaels zoon. Daar prijst hij de vader als een productieve toneelschrijver en noemt hij zijn omgang met Plautus. De tegenstelling is prachtig: de ene keer is hij 'Halfmal', de andere keer een schrijver die veel voor het Hollandse toneel heeft gedaan.
De twee gedichten spreken elkaar niet noodzakelijk tegen. Een puntdicht moet steken; een bruiloftsdicht moet verheugen. Samen geven ze vooral een indruk van Van Halmaels zichtbaarheid in het literaire leven van Amsterdam.
Dat Langendijk hem bij zijn dood niet als een volkomen onbekende hoefde te introduceren, is betekenisvol. Van Halmael had een reputatie — vooral die van een buitengewoon productieve toneelschrijver.
XII. De zoon en de laatste jaren
Van Halmael had een zoon die eveneens Hendrik heette. De gelijknamigheid heeft later bibliografische verwarring veroorzaakt; Van der Aa waarschuwt daar uitdrukkelijk voor.
De zoon trouwde, volgens de overlevering, na de dood van zijn vader met Catharina van Boorn.
Het huwelijksgedicht van Langendijk verbindt de gebeurtenis met de herinnering aan de vader. Voor een toekomstige genealogische studie verdient deze familietak een nauwkeurige reconstructie aan de hand van Amsterdamse ondertrouw-, notariële en begraafregisters.
De laatste toneelstukken dateren uit 1714. Daarna wordt het stil. Van Halmael werd in 1718 in Amsterdam begraven. Hij had in ongeveer zestien jaar een toneelcorpus opgebouwd dat in omvang opvallend is en bovendien werd aangevuld met zedezangen en andere poëzie.
XIII. Waardering en vergetelheid
Van Halmael is geen groot dichter in de canonieke zin. Zijn werk is ongelijk; zijn bewerkingen zijn vaak vrij; zijn taal kan omslachtig zijn; zijn toneel mist geregeld de psychologische diepte van Bredero.
Maar dat is niet het enige criterium. Als cultuurhistorisch auteur is hij juist buitengewoon waardevol. Hij laat zien hoe klassieke komedie in Nederland werd aangepast, hoe de Krispijntraditie zich ontwikkelde, hoe een koopman-schrijver zich in het theaterleven kon bewegen en hoe toneel, boekhandel en prentkunst samen een commercieel product vormden.
Hij is daarom beter te zien als een kruispunt dan als een monument. Op dat kruispunt staan Bredero en Asselijn, Plautus en Terentius, de Amsterdamse Schouwburg, de Europese Krispijn, de boekhandel, de muziek en de prentkunst.
XIV. Slot — Purgat et Ornat
Er zit iets toepasselijks in dat Van Halmael zijn boeken voorzag van een kam.
Een kam is een eenvoudig voorwerp. Hij ordent wat in de war is geraakt. Hij haalt de knopen eruit. Hij maakt iets toonbaar.
Dat is ongeveer wat Van Halmael met zijn toneelwereld doet. Hij neemt een samenleving waarin mensen liegen, zich vermommen, geld najagen, verliefd worden, bedriegen en bedrogen worden — en maakt er toneel van.
Daarna zet hij er zijn naam onder:
Hendrik van Halmael.
Purgat et Ornat.
Misschien is dat, na drie eeuwen, nog altijd de beste uitnodiging om hem opnieuw te lezen. Niet als een vergeten grootmeester die ten onrechte uit de canon is gevallen, maar als een bijzonder levendige schrijver die ons iets laat zien van het Amsterdamse toneel tussen de zeventiende en achttiende eeuw.
En daarmee heeft de oude doctoraalscriptie, die nooit geschreven werd, misschien toch een nieuwe vorm gekregen: een kamer in een achttiende-eeuwse kelder, waar een vergeten schrijver opnieuw zijn publiek vindt.
Bijlage A. Het toneelcorpus
Beknopte genre- en broncatalogus
- — De zedemeester en kantoorknecht, bedriegersblijspel; vroege combinatie van moraal en bedrog.
- — Wijsheid en Zotheidzinnespel.
- — Waarheid en Loogenzinnespel.
- — De Panlikkerblijspel; verbonden met de Krispijntraditie.
- — Krispijn bedrieger, of de gewaande baronblijspel; Krispijn als zelfstandige bedrieger.
1706/07 — Krispijn, boek- en kashouwer, bedrieger blijspel.
1708 — Krispijn en Krispiaan, bedriegers bedriegerskomedie.
1708 — Krispijn, weezenplaag en bloedverzaaker zedelijk getint toneelstuk.
1708 — De geveinsde kwaaker blijspel; reeks met vervolgen.
1708 — Schijnheilig, of de vermomde bedrieger blijspel.
- — Vervolg van de Geveinsde Kwaakerblijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
- — D'ongelijke broedersnaar Terentius, Adelphoe.
1709 — De verliefde grijsaart betrapt naar Plautus, Casina.
1709 — De fynman, jonker blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1709 — De verboode vleeschverkooper bedroogen naar Plautus, Pseudolus.
1709 — Hoop en Vrees, of de roemruchtige overtocht van Willem III treurspel.
1711 — Vervolg van de eerste en tweede Geveinsde Kwaaker blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1711 — De herstelde zoon naar Plautus, Mostellaria.
1711 — De geswoore bedrieger bedroogen blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1711 — De bedrooge cessionant blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1711 — De edelmoedige vrinden naar Plautus, Trinummus.
1711 — Het schynheilige weeuwtje blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst. 1711 — De koning van Luylekkerland blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1711 — Verstand en deugd zinnespel.
1711 — Als men 't niet verwagt, of de gewaande prins blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1713 — De fyne bedriegeryen ontdekt blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1713 — De listige juffer betrapt naar Plautus, Truculentus.
1713 — De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval naar Plautus, Curculio.
1713 — De gestrafte Pasquyn blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
- — De prins van Platte Marijblijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
- — De bedrieger erfgenaam bedroogenblijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1714 — Gierigheid en Overdaad zinnespel.
Bijlage B. Noten en bronnen
- J. van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden, dl. VIII, eerste stuk (Haarlem 1867), lemma Hendrik vanHalmael. Dit is een kernbron voor biografie, echtgenote, zoon en het corpus van 32 toneelstukken.
- J. van Bork en P.J. Verkruijsse, De Nederlandse en Vlaamse auteurs, lemma Van Halmael. Hier wordt de schrijver inde lijn van Bredero en Asselijn geplaatst.
- A. Worp, 'Plautus op ons tooneel', Tijdschrift voor Nederlandsche Taal- en Letterkunde 8 (1888), 81–154. Nog steedseen belangrijke studie voor de klassieke bewerkingen.
- A. Worp, 'Arlekijn's en Krispijn's op ons tooneel', Noord en Zuid 19 (1896), 35–45. Voor de Europese oorsprong enNederlandse ontwikkeling van Krispijn.
- A. Worp, Geschiedenis van het drama en van het tooneel in Nederland, dl. II. Belangrijk voor de AmsterdamseSchouwburg en de spelerswereld.
- Kalff, Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde, dl. V–VI. Kalff noemt Van Halmael uitdrukkelijk onder de acteursdie tevens toneelschrijver waren.
- G. Witsen Geysbeek, Biographisch anthologisch en critisch woordenboek der Nederduitsche dichters, 1822 e.v.
- Jos. van den Branden en J.G. Frederiks, Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde,1888–1891.
- H.Ph. Meijer, Pieter Langendyk. Zijn leven en werken, hoofdstuk over Langendijks verhouding tot Van Halmael. Vanbelang voor 'Hein Halfmal' en het latere huwelijksdicht.
- Ceneton, Census Nederlands Toneel, Universiteit Leiden. Essentieel voor drukken, exemplaren, bibliografischevarianten en de toneelpraktijk.
- Rijksmuseum Research Library, catalogusrecords van Van Halmaels geïllustreerde toneeluitgaven. Belangrijk voorPieter van den Berge en de boekillustratie.
- Bibliothèque nationale de France, catalogusrecords van de Plautusbewerkingen.
- Opwekkelyke zedezangen, eenige verrykt met twee vioolen, Amsterdam 1712. Gedrukt voor den auteur; verkrijgbaarbij Hendrik van de Gaete.
- Het stamboek op de papiere snykunst van Johanna Koerten, 1735. Bevat Van Halmaels gedicht op Koertens snijkunst.
Digitale vindplaatsen voor verdere controle
DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren); Ceneton (Universiteit Leiden); Rijksmuseum Research Library; Bibliothèque nationale de France; Google Books; historische schouwburg- en Amsterdamse archiefcollecties.
Deze verjaardagscadeau-editie is bedoeld als werkstuk en vertrekpunt. Voor een formele wetenschappelijke publicatie dienen de bibliografische gegevens per exemplaar opnieuw aan de hand van fysieke of digitale exemplaren te worden gecontroleerd.
Bijlage C. Voorlopige catalogus van afbeeldingen
Afb. 1. Toneelprent uit de kring van de geïllustreerde Van Halmael-uitgaven. De aangeleverde afbeelding toont een drukke stedelijke scène met verschillende personages en een figuur op een balkon. Exacte titel, prentmaker en bewaarplaats dienen nog aan het individuele exemplaar te worden gekoppeld.
Afb. 2. Portretprent van Hendrik van Halmael. Onderschrift: 'HENDRIK VAN HALMAEL. PURGAT ET ORNAT.' De prent is voor deze uitgave door de auteur aangeleverd. De exacte maker en provenance zijn hier bewust nog niet definitief ingevuld.
Afb. 3. Pieter van den Berge, titelprent bij Opwekkelyke zedezangen (1712). De prent past in de visuele strategie van Van Halmaels publicaties en is een belangrijke kandidaat voor opname in een uitgebreide webeditie.
Afb. 4. Illustraties bij Crispyn, boek- en kashouwer, bedrieger en verwante toneeluitgaven.
Rijksmuseumcollecties bieden hiervoor bruikbare catalogische aanknopingspunten.
Een bijzonder mooie vervolgstap voor Mart's Poëziehuis zou zijn om bij ieder toneelstuk een kleine 'vitrine' te maken:
titelblad, één prent, eerste druk, korte inhoud, bron
(Plautus/Terentius indien van toepassing) en één karakteristieke passage. Zo wordt het corpus van 32 stukken een echte digitale achttiende-eeuwse schatkamer.
Voor Mart's Poëziehuis
met dank aan de onderzoeker die het onderwerp, na bijna een halve eeuw, opnieuw uit de kast haalde.
2 november 2026
Hendrik van Halmael
Purgat et Ornat
Aangezien mijn website nog in opbouw is en ik nog van alles aan het uitproberen ben, volgt hier dezelfde tekst nog een keer in een ander lettertype. Wie bovenstaande allemaal gelezen heeft, hoeft hier niet verder te lezen.....
HENDRIK VAN HALMAEL
1654–1718
Een vergeten Amsterdamse
toneelschrijver,
koopman, acteur en meester van
de vermomming
PURGAT ET ORNAT
GENDANHA
PURGAT ORAT. thine Portretprent van Hendrik van Halmael, met het auteursmotto Purgat et Ornat. De exacte prentmaker en herkomst
worden in deze voorlopige editie bewust niet stelliger aangeduid dan de bronnen toelaten.HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Een verjaardagscadeau voor de 75e verjaardag van de schrijver
en verzamelaar van Mart's Poëziehuis
2 november 20262
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Een woord vooraf
Ongeveer een halve eeuw geleden studeerde de ontvanger van dit werkstuk af in de
achttiende-eeuwse Nederlandse letterkunde. Hendrik van Halmael was een van de schrijvers die
toen zijn belangstelling hadden. Een definitieve doctoraalscriptie kwam er niet van. Het
onderwerp bleef echter liggen als een boek dat men nooit helemaal uit de kast heeft gehaald.
Nu, vijftig jaar later, keert Van Halmael terug — niet noodzakelijk als onderwerp van een
academisch proefschrift, maar als bewoner van een heel andere plaats: de achttiende-eeuwse
kelder van Mart's Poëziehuis. Daar mag de wetenschap iets warmer, persoonlijker en visueler
worden; de oude schrijver mag weer een gezicht krijgen.
Deze uitgave is daarom opgevat als een rijk werkstuk: wetenschappelijk waar dat nodig is,
voorzichtig waar de bronnen onzeker zijn, en vooral leesbaar. Zij is geen kritische editie van Van
Halmaels volledige oeuvre en pretendeert evenmin alle archivalische vragen definitief te hebben
opgelost. Wel probeert zij de bestaande gegevens bijeen te brengen en een samenhangend beeld
te geven van een opmerkelijk productieve Amsterdamse schrijver.
Bijzonder aandacht is besteed aan vier onderwerpen die Van Halmael een eigen plaats geven:
zijn verhouding tot de Amsterdamse Schouwburg, zijn bewerkingen van Plautus en Terentius, de
figuur Krispijn en de visuele cultuur rond zijn boeken — vooral de samenwerking met Pieter van
den Berge.
Voor deze verjaardagscadeau-editie is de vorm belangrijk:
de lezer moet niet alleen iets over Van Halmael lezen, maar
hem ook als het ware even kunnen ontmoeten.3
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Inhoud
Een wegwijzer door de kelder van Van Halmael
I. Emmerik, Amsterdam en een koopmansmilieu
II. De schrijver als ondernemer
III. De tweeëndertig toneelstukken
IV. Bredero, Asselijn en de Nederlandse komedie
V. Plautus en Terentius op de Amsterdamse planken
VI. Krispijn — knecht, acteur en schurk
VII. De bedrieger als moreel probleem
VIII. Van Halmael als acteur
IX. Prenten, boekcultuur en Pieter van den Berge
X. Zedezangen en Johanna Koerten
XI. Langendijk: van 'Hein Halfmal' tot lofredenaar
XII. De zoon en de laatste jaren
XIII. Waardering en vergetelheid
XIV. Slot: Purgat et Ornat
Bijlage A. Het toneelcorpus
Bijlage B. Noten en bronnen
Bijlage C. Voorlopige catalogus van afbeeldingen4
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
I. Emmerik, Amsterdam en een koopmansmilieu
Hendrik van Halmael werd in 1654 te Emmerik geboren en overleed in Amsterdam in 1718. De
oude biografische literatuur geeft hem als zoon van Jan Jacobse van Halmael en vermeldt zijn
huwelijk in 1679 met Janneke Swartepaert. Van der Aa, die in de negentiende eeuw het
belangrijkste oudere biografische lemma samenstelde, corrigeert bovendien uitdrukkelijk de
verwarring tussen de schrijver en zijn gelijknamige zoon.
Van Halmaels afkomst uit een doopsgezind koopmansmilieu is meer dan een genealogische
bijzonderheid. Emmerik lag aan een belangrijke handelsroute tussen het Duitse Rijnland en de
Republiek. Amsterdam trok in de zeventiende eeuw voortdurend kooplieden en ambachtslieden
uit het Rijnland aan. Religie, handel en familie vormden in deze kringen geen gescheiden
domeinen.
Zijn huwelijk met Janneke Swartepaert verbond hem bovendien met een Amsterdamse
ondernemersfamilie. In de archivalische literatuur wordt de familie Swartepaert verbonden met
een distilleerderij in de Nieuwe Brugsteeg, op de hoek van de Nieuwe Brug, in het huis De
Wildeman. Dat is precies het soort stedelijke omgeving dat men in Van Halmaels toneel herkent:
winkels, pakhuizen, drankhandel, knechten, geld en reputatie.
Het is verleidelijk om hierin een sleutel tot zijn toneel te zien. Zijn personages zijn zelden
verheven helden. Zij zijn kooplieden, knechten, erfgenamen, weduwen, juffers, kwakzalvers en
bedriegers. Het geld dat in hun stukken circuleert is geen abstract toneelgeld: het behoort tot de
sociale wereld waarin Van Halmael zelf verkeerde.
Zijn toneel is daardoor opvallend stedelijk. Zelfs wanneer de bron Romeins is, wordt de stof naar
de Nederlandse tafel gebracht. De klassieke stad wordt geen museumstuk, maar een speelbare
wereld.5
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
II. De schrijver als ondernemer
Van Halmael was geen schrijver die pas na zijn dood als auteur werd ontdekt. Hij presenteerde
zich tijdens zijn leven nadrukkelijk als schrijver en organiseerde de publicatie van zijn werk.
Sommige uitgaven werden voor de auteur gedrukt; andere verschenen via Amsterdamse
drukkers en boekverkopers, onder wie Hendrik van de Gaete.
Op de titelvignetten staat zijn merkwaardige motto: Purgat et Ornat — hij zuivert en versiert. De
kam die met dit motto verbonden is, geeft de spreuk een concrete en geestige vorm. Het is
tegelijk een klein auteursmerk en een programma: toneel moet vermaken, maar heeft ook een
zedelijke werking.
Die combinatie van amusement en moraal is kenmerkend. Van Halmael schrijft voortdurend over
leugen, schijn, gierigheid, overdaad en bedrog, maar laat deze ondeugden eerst uitgebreid en
vaak zeer geestig op het toneel optreden. De moraal wordt niet vóór de komedie geplaatst; zij
groeit uit de komedie.
De schrijver bemoeide zich bovendien met de visuele presentatie van zijn boeken. De prenten,
titelvignetten en frontispices geven zijn oeuvre een herkenbare identiteit. Daarmee is Van
Halmael niet alleen auteur, maar ook een vroege vorm van literaire 'uitgever van zichzelf'.6
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
III. De tweeëndertig toneelstukken
De oude bibliografische traditie maakt het mogelijk een vrijwel gesloten corpus van tweeëndertig
toneelstukken te reconstrueren. De productiviteit is opmerkelijk. Tussen 1698 en 1714 verschijnt
een reeks zinnespelen, blijspelen, kluchten en één treurspel. Vooral vanaf 1708 versnelt de
productie.
Jaar Titel
1698 De zedemeester en kantoorknecht, bedriegers
1699 Wijsheid en Zotheid
1700 Waarheid en Loogen
1704 De Panlikker
1705 Krispijn bedrieger, of de gewaande baron
1706/07 Krispijn, boek- en kashouwer, bedrieger
1708 Krispijn en Krispiaan, bedriegers
1708 Krispijn, weezenplaag en bloedverzaaker
1708 De geveinsde kwaaker
1708 Schijnheilig, of de vermomde bedrieger
1708 Vervolg van de Geveinsde Kwaaker
1709 D'ongelijke broeders
1709 De verliefde grijsaart betrapt
1709 De fynman, jonker
1709 De verboode vleeschverkooper bedroogen
1709 Hoop en Vrees, of de roemruchtige overtocht van Willem III
1711 Vervolg van de eerste en tweede Geveinsde Kwaaker
1711 De herstelde zoon
1711 De geswoore bedrieger bedroogen
1711 De bedrooge cessionant
1711 De edelmoedige vrinden
1711 Het schynheilige weeuwtje
1711 De koning van Luylekkerland
1711 Verstand en deugd
1711 Als men 't niet verwagt, of de gewaande prins
1713 De fyne bedriegeryen ontdekt
1713 De listige juffer betrapt
1713 De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval
1713 De gestrafte Pasquyn
1713 De prins van Platte Marij
1714 De bedrieger erfgenaam bedroogen
1714 Gierigheid en Overdaad
De titels alleen al vertellen een verhaal. Woorden als bedrieger, bedrogen, geveinsd, schijnheilig,
listig en betrapt keren voortdurend terug. Van Halmael bouwt zijn toneelwereld rond een
fundamentele tegenstelling: de mens is niet noodzakelijk wat hij lijkt.
Daarnaast zijn er de zinnespelen Wijsheid en Zotheid, Waarheid en Loogen, Verstand en deugd
en Gierigheid en Overdaad. Zij maken expliciet wat de komedies dramatiseren. En midden tussen
al het komische staat Hoop en Vrees, een treurspel over de overtocht van Willem III. Van7
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Halmael was dus veelzijdiger dan het beeld van uitsluitend 'kluchtenschrijver' suggereert.8
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
IV. Bredero, Asselijn en de Nederlandse komedie
Van Halmael staat in een Nederlandse komische traditie die men met Bredero en Asselijn kan
verbinden. Niet omdat hij hun gelijke is, maar omdat hij hun voorkeur deelt voor concrete
stedelijke typen, volkse situaties, knechten en de taal van het dagelijks leven.
Hij is geen Frans-classicist in de strikte zin. Zijn stukken zijn niet voortdurend ondergeschikt aan
een strak systeem van eenheden. Intrige, vermomming, misverstand en rolverwisseling krijgen
veel ruimte. Een knecht kan een scène naar zich toe trekken; een nevenfiguur kan de oplossing
leveren; de moraal kan wachten tot de laatste akte.
Daarom is de vergelijking met Bredero en Asselijn vruchtbaarder dan een vergelijking met de
Franse school alleen. Van Halmael leeft in de tussenruimte waarin de oude Amsterdamse
kluchttraditie zich aanpast aan een nieuw publiek en aan een veranderend toneellandschap.9
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
V. Plautus en Terentius op de Amsterdamse
planken
De klassieke oudheid is bij Van Halmael geen decoratief geleerdheidsvertoon. Hij bewerkt
daadwerkelijk stukken van Plautus en Terentius. Het bekendste voorbeeld is D'ongelijke
broeders (1709), naar Terentius' Adelphoe. Daarnaast zijn zes komedies op Plautus terug te
voeren.
Bron Van Halmael Jaar
Plautus, Casina De verliefde grijsaart betrapt 1709
Plautus, Pseudolus De verboode vleeschverkooper bedroogen 1709
Plautus, Mostellaria De herstelde zoon 1711
Plautus, Trinummus De edelmoedige vrinden 1711
Plautus, Truculentus De listige juffer betrapt 1713
Plautus, Curculio De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval 1713
Terentius, Adelphoe D'ongelijke broeders 1709
J.A. Worp heeft in zijn studie Plautus op ons tooneel laten zien dat Van Halmael meestal niet
letterlijk vertaalt. Hij neemt intriges, personages en situaties over, maar kort in, herschikt en
vernederlandst. De klassieke slaaf kan bij hem Krispijn heten; de Romeinse sociale wereld wordt
een Nederlandse speelwereld.
Dat maakt hem minder een vertaler dan een toneelschrijver die de oudheid als grondstof
gebruikt. Zijn eigen beeld van het proces is veelzeggend: hij wil de Romeinse schotel op een
Nederlandse tafel zetten.
Zijn bewerkingen zijn daardoor literair ongelijk, maar cultuurhistorisch buitengewoon
interessant. Zij laten zien hoe Plautus en Terentius rond 1700 niet alleen gelezen, maar ook
praktisch voor het toneel opnieuw uitgevonden werden.10
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
VI. Krispijn — knecht, acteur en schurk
Van alle figuren in Van Halmaels toneel is Krispijn waarschijnlijk de vruchtbaarste. De naam gaat
terug op de Europese komedietraditie van Raymond Poisson en Scarron, maar Van Halmael
gebruikt de figuur op een eigenzinnige manier.
De traditionele Krispijn is de slimme knecht. Hij vermomt zich, liegt, improviseert en redt zijn
meester. Zijn bedrog is meestal moreel verdedigbaar omdat het een rechtvaardig doel dient.
Maar Van Halmael maakt van Krispijn soms een regelrechte schurk.
ROO
000011L IIII
000
Toneelprent uit de kring van de geïllustreerde Van Halmael-uitgaven. De levendige straat- en groepsscène is
exemplarisch voor de visuele wereld waarin zijn komedies werden gepresenteerd.
Dat onderscheid is wezenlijk. In de Plautusbewerkingen krijgen klassieke slaven als Simmia,
Tranio en Palinurus de naam Krispijn. Daar is hij vooral de handige dienaar. In Krispijn
bedrieger, Krispijn, boek- en kashouwer en Krispijn, weezenplaag is dezelfde naam verbonden
met een zelfstandige bedrieger.
Krispijn wordt zo niet langer alleen een personage, maar bijna een toneelprincipe: wie Krispijn
heet, kan iemand anders worden. De naam staat voor vermomming, speelbaarheid en sociale
mobiliteit.11
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Juist daarom is de figuur zo geschikt voor Van Halmael. Zijn toneel draait om de vraag of mensen
werkelijk zijn wie zij voorgeven te zijn. Krispijn is het antwoord in levende lijve: hij doet alsof —
en de komedie begint.12
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
VII. De bedrieger als moreel probleem
Van Halmaels komedie is voortdurend moreel geladen, maar nooit uitsluitend moralistisch. De
ondeugd wordt bestraft, maar pas nadat zij uitvoerig speelruimte heeft gekregen.
De bedrieger is vaak de motor van het stuk. Zonder hem gebeurt er niets. De brave personages
zijn dikwijls te dom, te goedgelovig of te traag om zelf de knoop door te hakken. De schurk heeft
het meeste toneelvernuft.
Daar ontstaat een ironische spanning met Purgat et Ornat. Het toneel zuivert de ondeugd, maar
moet haar eerst aantrekkelijk genoeg maken om het publiek te laten kijken. Het vermaak is dus
niet het tegengestelde van de moraal; het is het middel waardoor de moraal werkt.
Ook vrouwen kunnen de rol van bedrieger overnemen. In De listige juffer betrapt, de vrije
bewerking van Plautus' Truculentus, manipuleert Isabel mannen en maakt zij zelfs gebruik van
een verzonnen zwangerschap. Van Halmael geeft daarmee ook vrouwelijke personages een
actieve plaats in de economie van schijn en bedrog.13
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
VIII. Van Halmael als acteur
Een bijzonder belangrijk gegeven, dat in een nieuwe monografie nadrukkelijker aandacht
verdient, is dat Van Halmael zelf als toneelspeler met de Amsterdamse Schouwburg verbonden
was.
J.A. Worp behandelt hem in het hoofdstuk over de spelers van de Amsterdamse Schouwburg. G.
Kalff gaat nog explicieter te werk en noemt Van Halmael, samen met onder anderen Hennebo en
Van Ryndorp, onder de acteurs die tevens toneelschrijver waren. Daarmee is de mededeling dat
Van Halmael acteur was niet slechts een latere legende.
Dit gegeven verandert onze blik op zijn toneel. Van Halmael schreef niet alleen voor spelers; hij
kende het vak van binnenuit. Dat maakt zijn fascinatie voor rolverwisseling en vermomming extra
interessant. De Krispijn die zich als dokter, edelman of koopman voordoet, is geschreven door
iemand die wist wat het betekende om voor een publiek een ander mens te worden.
Wat nog nader onderzocht moet worden, zijn de concrete speeldata en rollen. De
Schouwburgadministratie, loonboeken, spelerslijsten en archivalia kunnen mogelijk antwoord
geven op de vragen wanneer Van Halmael precies optrad, welke rollen hij speelde en of hij zijn
eigen stukken zelf op het toneel heeft gebracht.
Dit is een mooi voorbeeld van een onderzoeksvraag die niet nodig is om Van Halmaels betekenis
te bewijzen, maar die zijn levensbeeld aanzienlijk levendiger kan maken.14
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
IX. Prenten, boekcultuur en Pieter van den Berge
De boeken van Van Halmael zijn niet alleen teksten. Zij zijn objecten. Titelvignet, frontispies,
toneelprent, drukkersnaam en auteursmotto vormen samen een herkenbare presentatie.
Een centrale naam is Pieter van den Berge, Amsterdamse tekenaar en graveur, actief vanaf het
einde van de zeventiende eeuw. Het Rijksmuseum bewaart verschillende geïllustreerde Van
Halmael-uitgaven waarin Van den Berge als maker van de prenten wordt genoemd.
De samenwerking is cultuurhistorisch belangrijk. De prent maakt van de komedie een visueel
verhaal. Personages worden niet alleen gelezen, maar gezien: op straat, in een huis, op een
balkon, in een groep. Vooral bij een auteur die zo sterk op vermomming en misverstand leunt, is
dat geen toevallige versiering.
De door de auteur van deze uitgave aangeleverde portretprent laat bovendien zien hoe Van
Halmael zelf als auteur werd gevisualiseerd: pruik, gezicht, naam en motto. Het beeld hoort dus
bij zijn auteursidentiteit.
ENDRACMAC.
UUGG& OR..TT Schinp Portretprent, aangeleverd voor deze uitgave. Onderschrift: “HENDRIK VAN HALMAEL. PURGAT ET ORNAT.”15
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
X. Zedezangen en Johanna Koerten
Van Halmael was meer dan toneelschrijver. In 1712 verscheen zijn omvangrijke bundel
Opwekkelyke zedezangen, eenige verrykt met twee vioolen, gedrukt voor de auteur en
verkrijgbaar bij Hendrik van de Gaete.
De bundel is belangrijk omdat hij de andere helft van Van Halmaels motto zichtbaar maakt. Hier
treedt de moralist zonder de maskerade van het blijspel naar voren. Toch blijft de muziek
aanwezig: zedelijke poëzie wordt lied.
Ook hier blijkt de schrijver verbonden met een bredere Amsterdamse cultuur van tekst, muziek
en beeld. De titelprent wordt aan Pieter van den Berge toegeschreven. Van Halmaels literaire
praktijk is dus niet beperkt tot het toneelboek.
Een andere verrassende tekst is zijn gedicht Op de onvergelykelyke snykunst van juffrou Joanna
Koerten, opgenomen in het grote Stamboek op de papiere snykunst dat na haar dood verscheen.
Johanna Koerten was een gevierde Amsterdamse papierkunstenares; haar atelier vormde een
ontmoetingsplaats van kunst en letteren.
Dat Van Halmael haar kunst bezingt, past bij zijn eigen belangstelling voor de relatie tussen tekst
en beeld. Zijn toneel wordt gegraveerd; zijn naam krijgt een beeldmerk; zijn zangen krijgen een
frontispies; zijn poëzie verschijnt in een kunstzinnig stamboek.16
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
XI. Langendijk: van 'Hein Halfmal' tot lofredenaar
De reputatie van een schrijver blijkt soms het duidelijkst uit de manier waarop tijdgenoten hem
bespotten. Pieter Langendijk schreef een puntdicht waarin Hendrik van Halmael onder de naam
'Hein Halfmal' wordt herkend. Het is een venijnig gedicht waarin de dichter zijn eigen portret te
nadrukkelijk zou hebben laten verschijnen.
Maar dezelfde Langendijk schreef later een veel vriendelijker gelegenheidsgedicht ter
gelegenheid van het huwelijk van Van Halmaels zoon. Daar prijst hij de vader als een productieve
toneelschrijver en noemt hij zijn omgang met Plautus. De tegenstelling is prachtig: de ene keer is
hij 'Halfmal', de andere keer een schrijver die veel voor het Hollandse toneel heeft gedaan.
De twee gedichten spreken elkaar niet noodzakelijk tegen. Een puntdicht moet steken; een
bruiloftsdicht moet verheugen. Samen geven ze vooral een indruk van Van Halmaels
zichtbaarheid in het literaire leven van Amsterdam.
Dat Langendijk hem bij zijn dood niet als een volkomen onbekende hoefde te introduceren, is
betekenisvol. Van Halmael had een reputatie — vooral die van een buitengewoon productieve
toneelschrijver.17
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
XII. De zoon en de laatste jaren
Van Halmael had een zoon die eveneens Hendrik heette. De gelijknamigheid heeft later
bibliografische verwarring veroorzaakt; Van der Aa waarschuwt daar uitdrukkelijk voor.
De zoon trouwde, volgens de overlevering, na de dood van zijn vader met Catharina van Boorn.
Het huwelijksgedicht van Langendijk verbindt de gebeurtenis met de herinnering aan de vader.
Voor een toekomstige genealogische studie verdient deze familietak een nauwkeurige
reconstructie aan de hand van Amsterdamse ondertrouw-, notariële en begraafregisters.
De laatste toneelstukken dateren uit 1714. Daarna wordt het stil. Van Halmael werd in 1718 in
Amsterdam begraven. Hij had in ongeveer zestien jaar een toneelcorpus opgebouwd dat in
omvang opvallend is en bovendien werd aangevuld met zedezangen en andere poëzie.18
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
XIII. Waardering en vergetelheid
Van Halmael is geen groot dichter in de canonieke zin. Zijn werk is ongelijk; zijn bewerkingen
zijn vaak vrij; zijn taal kan omslachtig zijn; zijn toneel mist geregeld de psychologische diepte van
Bredero.
Maar dat is niet het enige criterium. Als cultuurhistorisch auteur is hij juist buitengewoon
waardevol. Hij laat zien hoe klassieke komedie in Nederland werd aangepast, hoe de
Krispijntraditie zich ontwikkelde, hoe een koopman-schrijver zich in het theaterleven kon
bewegen en hoe toneel, boekhandel en prentkunst samen een commercieel product vormden.
Hij is daarom beter te zien als een kruispunt dan als een monument. Op dat kruispunt staan
Bredero en Asselijn, Plautus en Terentius, de Amsterdamse Schouwburg, de Europese Krispijn,
de boekhandel, de muziek en de prentkunst.19
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
XIV. Slot — Purgat et Ornat
Er zit iets toepasselijks in dat Van Halmael zijn boeken voorzag van een kam.
Een kam is een eenvoudig voorwerp. Hij ordent wat in de war is geraakt. Hij haalt de knopen
eruit. Hij maakt iets toonbaar.
Dat is ongeveer wat Van Halmael met zijn toneelwereld doet. Hij neemt een samenleving waarin
mensen liegen, zich vermommen, geld najagen, verliefd worden, bedriegen en bedrogen worden
— en maakt er toneel van.
Daarna zet hij er zijn naam onder:
Hendrik van Halmael.
Purgat et Ornat.
Misschien is dat, na drie eeuwen, nog altijd de beste uitnodiging om hem opnieuw te lezen. Niet
als een vergeten grootmeester die ten onrechte uit de canon is gevallen, maar als een bijzonder
levendige schrijver die ons iets laat zien van het Amsterdamse toneel tussen de zeventiende en
achttiende eeuw.
En daarmee heeft de oude doctoraalscriptie, die nooit
geschreven werd, misschien toch een nieuwe vorm
gekregen: een kamer in een achttiende-eeuwse kelder,
waar een vergeten schrijver opnieuw zijn publiek vindt.20
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Bijlage A. Het toneelcorpus
Beknopte genre- en broncatalogus
1698 — De zedemeester en kantoorknecht, bedriegers
blijspel; vroege combinatie van moraal en bedrog.
1699 — Wijsheid en Zotheid
zinnespel.
1700 — Waarheid en Loogen
zinnespel.
1704 — De Panlikker
blijspel; verbonden met de Krispijntraditie.
1705 — Krispijn bedrieger, of de gewaande baron
blijspel; Krispijn als zelfstandige bedrieger.
1706/07 — Krispijn, boek- en kashouwer, bedrieger
blijspel.
1708 — Krispijn en Krispiaan, bedriegers
bedriegerskomedie.
1708 — Krispijn, weezenplaag en bloedverzaaker
zedelijk getint toneelstuk.
1708 — De geveinsde kwaaker
blijspel; reeks met vervolgen.
1708 — Schijnheilig, of de vermomde bedrieger
blijspel.
1708 — Vervolg van de Geveinsde Kwaaker
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1709 — D'ongelijke broeders
naar Terentius, Adelphoe.
1709 — De verliefde grijsaart betrapt
naar Plautus, Casina.
1709 — De fynman, jonker
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1709 — De verboode vleeschverkooper bedroogen
naar Plautus, Pseudolus.
1709 — Hoop en Vrees, of de roemruchtige overtocht van Willem III
treurspel.
1711 — Vervolg van de eerste en tweede Geveinsde Kwaaker
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1711 — De herstelde zoon
naar Plautus, Mostellaria.
1711 — De geswoore bedrieger bedroogen
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1711 — De bedrooge cessionant
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1711 — De edelmoedige vrinden
naar Plautus, Trinummus.
1711 — Het schynheilige weeuwtje
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.21
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
1711 — De koning van Luylekkerland
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1711 — Verstand en deugd
zinnespel.
1711 — Als men 't niet verwagt, of de gewaande prins
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1713 — De fyne bedriegeryen ontdekt
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1713 — De listige juffer betrapt
naar Plautus, Truculentus.
1713 — De onberaade minnaar, gelukkig door 't geval
naar Plautus, Curculio.
1713 — De gestrafte Pasquyn
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1713 — De prins van Platte Marij
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1714 — De bedrieger erfgenaam bedroogen
blijspel / komedie; verdere tekstkritische analyse gewenst.
1714 — Gierigheid en Overdaad
zinnespel.22
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Bijlage B. Noten en bronnen
1. A.J. van der Aa, Biographisch woordenboek der Nederlanden, dl. VIII, eerste stuk (Haarlem 1867), lemma Hendrik van
Halmael. Dit is een kernbron voor biografie, echtgenote, zoon en het corpus van 32 toneelstukken.
2. G.J. van Bork en P.J. Verkruijsse, De Nederlandse en Vlaamse auteurs, lemma Van Halmael. Hier wordt de schrijver in
de lijn van Bredero en Asselijn geplaatst.
3. J.A. Worp, 'Plautus op ons tooneel', Tijdschrift voor Nederlandsche Taal- en Letterkunde 8 (1888), 81–154. Nog steeds
een belangrijke studie voor de klassieke bewerkingen.
4. J.A. Worp, 'Arlekijn's en Krispijn's op ons tooneel', Noord en Zuid 19 (1896), 35–45. Voor de Europese oorsprong en
Nederlandse ontwikkeling van Krispijn.
5. J.A. Worp, Geschiedenis van het drama en van het tooneel in Nederland, dl. II. Belangrijk voor de Amsterdamse
Schouwburg en de spelerswereld.
6. G. Kalff, Geschiedenis der Nederlandsche letterkunde, dl. V–VI. Kalff noemt Van Halmael uitdrukkelijk onder de acteurs
die tevens toneelschrijver waren.
7. P.G. Witsen Geysbeek, Biographisch anthologisch en critisch woordenboek der Nederduitsche dichters, 1822 e.v.
8. F. Jos. van den Branden en J.G. Frederiks, Biographisch woordenboek der Noord- en Zuidnederlandsche letterkunde,
1888–1891.
9. C.H.Ph. Meijer, Pieter Langendyk. Zijn leven en werken, hoofdstuk over Langendijks verhouding tot Van Halmael. Van
belang voor 'Hein Halfmal' en het latere huwelijksdicht.
10. Ceneton, Census Nederlands Toneel, Universiteit Leiden. Essentieel voor drukken, exemplaren, bibliografische
varianten en de toneelpraktijk.
11. Rijksmuseum Research Library, catalogusrecords van Van Halmaels geïllustreerde toneeluitgaven. Belangrijk voor
Pieter van den Berge en de boekillustratie.
12. Bibliothèque nationale de France, catalogusrecords van de Plautusbewerkingen.
13. Opwekkelyke zedezangen, eenige verrykt met twee vioolen, Amsterdam 1712. Gedrukt voor den auteur; verkrijgbaar
bij Hendrik van de Gaete.
14. Het stamboek op de papiere snykunst van Johanna Koerten, 1735. Bevat Van Halmaels gedicht op Koertens snijkunst.
Digitale vindplaatsen voor verdere controle
DBNL (Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren); Ceneton (Universiteit Leiden);
Rijksmuseum Research Library; Bibliothèque nationale de France; Google Books; historische
schouwburg- en Amsterdamse archiefcollecties.
Deze verjaardagscadeau-editie is bedoeld als werkstuk en vertrekpunt. Voor een formele wetenschappelijke publicatie
dienen de bibliografische gegevens per exemplaar opnieuw aan de hand van fysieke of digitale exemplaren te worden
gecontroleerd.23
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Bijlage C. Voorlopige catalogus van afbeeldingen
Afb. 1. Toneelprent uit de kring van de geïllustreerde Van Halmael-uitgaven. De aangeleverde
afbeelding toont een drukke stedelijke scène met verschillende personages en een figuur op een
balkon. Exacte titel, prentmaker en bewaarplaats dienen nog aan het individuele exemplaar te
worden gekoppeld.
Afb. 2. Portretprent van Hendrik van Halmael. Onderschrift: 'HENDRIK VAN HALMAEL.
PURGAT ET ORNAT.' De prent is voor deze uitgave door de auteur aangeleverd. De exacte maker
en provenance zijn hier bewust nog niet definitief ingevuld.
Afb. 3. Pieter van den Berge, titelprent bij Opwekkelyke zedezangen (1712). De prent past in de
visuele strategie van Van Halmaels publicaties en is een belangrijke kandidaat voor opname in
een uitgebreide webeditie.
Afb. 4. Illustraties bij Crispyn, boek- en kashouwer, bedrieger en verwante toneeluitgaven.
Rijksmuseumcollecties bieden hiervoor bruikbare catalogische aanknopingspunten.
Een bijzonder mooie vervolgstap voor Mart's Poëziehuis zou
zijn om bij ieder toneelstuk een kleine 'vitrine' te maken:
titelblad, één prent, eerste druk, korte inhoud, bron
(Plautus/Terentius indien van toepassing) en één
karakteristieke passage. Zo wordt het corpus van 32
stukken een echte digitale achttiende-eeuwse schatkamer.24
HENDRIK VAN HALMAEL • PURGAT ET ORNAT
Voor Mart's Poëziehuis
met dank aan de onderzoeker die het onderwerp,
na bijna een halve eeuw, opnieuw uit de kast haalde.
2 november 2026
Hendrik van Halmael
Purgat et Ornat
Maak jouw eigen website met JouwWeb